سپهرغرب، گروه همدان ما- صبا اسدی؛ پژوهشگران و فعالان فرهنگی مطرح کردند: پهلوانی در فرهنگ ایرانی و همدانی، بیش از آنکه بر قدرت جسمانی استوار باشد، بر پایه جوانمردی، مردم‌داری، عدالت‌خواهی و مسئولیت اجتماعی شکل گرفته است.
نخستین جلسه از سلسله نشست‌های همدان‌پژوهی با موضوع پهلوانان و جوانمردان در تاریخ همدان و با نگاهی به کتاب «همدان؛ دروازه تاریخ» نوشته علی جهانپور در روز چهارشنبه 27 خرداد برگزار شد. این نشست که با هدف بازخوانی بخشی از میراث فرهنگی و اجتماعی همدان تدارک دیده شده بود، به بررسی جایگاه پهلوانی و جوانمردی در تاریخ این شهر پرداخت. همچنین در حاشیه این برنامه، یاد و خاطره پهلوان زنده‌یاد «مهدی بکتاش»، از چهره‌های شناخته‌شده ورزش پهلوانی و زورخانه‌ای همدان، گرامی داشته شد و حاضران از نقش و خدمات وی در ترویج فرهنگ پهلوانی و اخلاق جوانمردانه یاد کردند.
در ابتدای این نشست، نویسنده و پژوهشگر تاریخ و ادبیات اجتماعی، ضمن خوشامدگویی به حاضران، از آغاز سلسله نشست‌های همدان‌پژوهی خبر داد و گفت: این برنامه‌ها به‌صورت ماهانه و با محوریت موضوعات مرتبط با تاریخ، فرهنگ و هویت همدان برگزار خواهد شد.
شهرام غفوری با اشاره به موضوع نخستین نشست با عنوان «پهلوانان و جوانمردان در تاریخ همدان» اظهار کرد: فرهنگ پهلوانی و جوانمردی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت اجتماعی همدان به‌شمار می‌رود و بررسی این میراث فرهنگی می‌تواند به شناخت بهتر گذشته این شهر کمک کند.
وی همچنین با معرفی سخنرانان برنامه، به آثار پژوهشی علی جهانپور در حوزه تاریخ پهلوانی همدان اشاره کرد و کتاب «از تبار پهلوانان» را از جمله منابع ارزشمند در این زمینه دانست.
وی با اشاره به دوگانه پهلوانی و ناپهلوانی در تاریخ اجتماعی ایران گفت: در کنار پهلوانان، جوانمردان و عیارانی که در طول تاریخ به‌عنوان نمادهای اخلاق، عدالت‌خواهی و مردم‌داری شناخته شده‌اند، همواره گروه‌هایی نیز وجود داشته‌اند که در نقطه مقابل این ارزش‌ها قرار می‌گرفتند.
این پژوهشگر با بیان اینکه مرز میان پهلوانی و ناپهلوانی در برخی مقاطع تاریخی بسیار باریک بوده است، افزود: در تاریخ ایران نمونه‌های متعددی دیده می‌شود که برخی افراد از مسیر پهلوانی فاصله گرفته‌اند و در مقابل، افرادی نیز با تغییر منش و رفتار به جرگه جوانمردان پیوسته‌اند.
غفوری با اشاره به حضور برخی شخصیت‌ها و گروه‌های موسوم به لوطی‌ها و لمپن‌ها در تاریخ معاصر ایران اظهار کرد: این پدیده اجتماعی از دوران مشروطه تا دوره معاصر در عرصه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی حضور داشته و مطالعه آن می‌تواند به شناخت بهتر تحولات اجتماعی ایران کمک کند.
وی همچنین این پرسش را مطرح کرد که چرا برخی از این شخصیت‌ها و الگوهای رفتاری، بیش از پهلوانان و جوانمردان در ادبیات، سینما و فرهنگ عامه بازتاب یافته‌اند و همچنان در آثار هنری و روایت‌های اجتماعی معاصر حضور دارند. بررسی این موضوعات بخشی از تاریخ اجتماعی ایران به شمار می‌رود و شناخت آن می‌تواند به درک دقیق‌تر جایگاه فرهنگ پهلوانی و جوانمردی در جامعه ایرانی کمک کند.
در ادامه، یکی دیگر از پژوهشگران تاریخ و نویسنده کتاب «همدان؛ دروازه تاریخ» با تشریح پیشینه پهلوانی در ایران و همدان گفت: ناحیه زاگرس از دیرباز خاستگاه بسیاری از پهلوانان، جوانمردان و شخصیت‌های اثرگذار تاریخ ایران بوده و همدان نیز سهم مهمی در شکل‌گیری این فرهنگ داشته است.
علی جهانپور با اشاره به پژوهش‌های خود درباره پهلوانان همدانی افزود: گردآوری روایت‌ها و خاطرات مربوط به پهلوانان این شهر حاصل سال‌ها تحقیق میدانی، گفت‌وگو با مردم و بررسی منابع تاریخی است.
وی در بخشی از سخنان خود به روایت‌هایی درباره پهلوان پیله، به‌عنوان یکی از پهلوانان کهن همدان، اشاره کرد و او را از چهره‌های برجسته فرهنگ پهلوانی این منطقه دانست؛ چهره‌ای که داستان‌های متعددی درباره قدرت، منش و جوانمردی او در منابع تاریخی و روایت‌های شفاهی باقی مانده است.
این پژوهشگر تاریخ همچنین به زندگی و منش پهلوان قیس، از پهلوانان نامدار همدان، اشاره کرد و گفت: پهلوان قیس علاوه بر قدرت جسمانی، به‌دلیل روحیه مردم‌داری و کمک به نیازمندان، در میان مردم جایگاه ویژه‌ای داشت. در دوره‌ای که عبور از رودخانه در محدوده محله‌های قدیمی شهر با دشواری و خطر همراه بود، با همت مردم و پیگیری این پهلوان، پلی در آن محدوده احداث شد که بعدها به پل پهلوانان شهرت یافت.
جهانپور با تأکید بر اینکه پهلوانی در فرهنگ ایرانی تنها به توان جسمی محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: مهم‌ترین ویژگی پهلوانان همدان، جوانمردی، دستگیری از مردم، اخلاق‌مداری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی بوده است؛ ویژگی‌هایی که سبب شده نام بسیاری از آنان همچنان در حافظه تاریخی شهر باقی بماند.
در ادامه این نشست، مسئول تدوین دانشنامه همدان، به تشریح فعالیت‌های مرکز مطالعات و پژوهش‌های همدان پرداخت و گفت: فعالیت این مجموعه از سال 1380 با هدف تولید و انتشار آثار پژوهشی درباره تاریخ، فرهنگ و هویت همدان، از دوران باستان تا دوره معاصر، آغاز شده است.
محمدباقر حسینی، با اشاره به دستاوردهای این مرکز افزود: تاکنون ده‌ها اثر پژوهشی در حوزه‌های مختلف تاریخ، فرهنگ و جامعه همدان منتشر شده و علاوه بر کتاب، تولید آلبوم‌های موسیقی اقوام، فیلم‌های مستند و دیگر محصولات فرهنگی نیز در دستور کار قرار داشته است.
وی با بیان اینکه در سال‌های اخیر رویکرد فعالیت‌های مرکز علاوه بر انتشار آثار مکتوب، به سمت برگزاری برنامه‌های فرهنگی و پژوهشی نیز سوق پیدا کرده، اظهار کرد: برگزاری سلسله نشست‌های همدان‌پژوهی در همین راستا برنامه‌ریزی شده و نخستین نشست آن با موضوع پهلوانان و جوانمردان در تاریخ همدان برگزار شد.
وی از تداوم این برنامه‌ها در ماه‌های آینده خبر داد و گفت: برای فصل تابستان نشست‌های متعددی در شهر همدان و شهرستان‌های استان با حضور پژوهشگران، تاریخ‌نگاران و صاحب‌نظران حوزه فرهنگ و تاریخ پیش‌بینی شده است.
مسئول دانشنامه همدان همچنین به برنامه تدوین و انتشار یادنامه شخصیت‌های فرهنگی، علمی و اجتماعی استان اشاره کرد و افزود: معرفی و ثبت زندگی و خدمات چهره‌های اثرگذار همدان، چه در میان معاصران و چه شخصیت‌های تاریخی، ازجمله اهدافی است که در قالب انتشار یادنامه‌ها دنبال می‌شود.
حسینی خاطرنشان کرد: در کنار این برنامه‌ها، آثار پژوهشی متعددی نیز در حوزه تاریخ و فرهنگ همدان در مراحل مختلف آماده‌سازی، ویرایش و انتشار قرار دارند که به‌تدریج در اختیار علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار خواهند گرفت.
در ادامه، یکی از فعالان فرهنگی در بخش یادبود و بزرگداشت زنده‌یاد پهلوان مهدی بکتاش، با گرامیداشت یاد این چهره نامدار ورزش پهلوانی همدان، او را نمادی از وطن‌دوستی، آزادگی، فرهنگ‌دوستی و مردم‌داری دانست.
مسعود میدانچی در سخنان خود با قرائت اشعاری در وصف پهلوان بکتاش، از او به‌عنوان شخصیتی یاد کرد که شکوه و استواری‌اش به بلندای الوند بود و همواره در مسیر خدمت به مردم و پاسداشت ارزش‌های ملی و فرهنگی گام برمی‌داشت.
وی با تأکید بر ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی این پهلوان فقید اظهار کرد: زنده‌یاد مهدی بکتاش در کنار فعالیت‌های ورزشی و پهلوانی، همواره دغدغه فرهنگ، جامعه و مردم را داشت و منش او بر پایه جوانمردی، نیک‌اندیشی و خدمت به دیگران استوار بود.
وی در پایان با اشاره به جایگاه والای خدمت به مردم، این ویژگی را از برجسته‌ترین ابعاد شخصیت پهلوان بکتاش برشمرد و تأکید کرد نام و یاد چنین چهره‌هایی در حافظه فرهنگی و اجتماعی همدان ماندگار خواهد ماند.
در ادامه برنامه، دیگر نویسنده و پژوهشگر نیز، با تأکید بر اهمیت حفظ میراث فرهنگی و تاریخی همدان، گفت: سنت پهلوانی در ایران تنها به قدرت جسمانی و ورزش محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در عدالت‌خواهی، دفاع از مردم، مقابله با ظلم و پاسداری از ارزش‌های اخلاقی و انسانی دارد.
لقمانیان، با اشاره به سیر تاریخی شکل‌گیری فرهنگ پهلوانی در ایران افزود: این جریان از گذشته‌های دور تاکنون همواره با مفاهیمی چون جوانمردی، حمایت از محرومان، مسئولیت اجتماعی و دفاع از هویت ملی همراه بوده و در دوره اسلامی نیز با آموزه‌های اخلاقی و معنوی پیوند خورده است.
وی با بیان اینکه پهلوانان در تاریخ ایران نقش مدافعان مردم و ارزش‌های اجتماعی را بر عهده داشته‌اند، اظهار کرد: پهلوانی یک مکتب فکری و فرهنگی است و نباید آن را صرفاً در چارچوب ورزش و زورخانه تعریف کرد. پهلوانان واقعی کسانی بودند که خود را مسئول دفاع از عدالت، حقوق مردم و منافع جامعه می‌دانستند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به شخصیت زنده‌یاد پهلوان مهدی بکتاش پرداخت و او را ادامه‌دهنده میراث پهلوانان و عیاران تاریخ ایران دانست.
این پژوهشگر با اشاره به ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی پهلوان بکتاش گفت: وی شخصیتی چندوجهی داشت و علاوه بر فعالیت‌های ورزشی، در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و عمومی نیز حضوری مؤثر و مسئولانه از خود نشان می‌داد. روحیه مردم‌داری، آزادگی، اخلاق‌مداری و تعهد اجتماعی از برجسته‌ترین ویژگی‌های او بود.
لقمانیان همچنین با تأکید بر جایگاه پهلوان بکتاش در میان جوانان و علاقه‌مندان به ورزش پهلوانی خاطرنشان کرد: او برای بسیاری از نسل‌های مختلف، نمادی از فرهنگ پهلوانی و جوانمردی بود و منش و رفتار او یادآور ارزش‌هایی بود که در طول تاریخ ایران توسط پهلوانان و عیاران پاس داشته شده است.
وی در پایان تصریح کرد: زنده‌یاد مهدی بکتاش را می‌توان یکی از چهره‌هایی دانست که بسیاری از ویژگی‌های اخلاقی و فرهنگی سنت پهلوانی ایرانی را در زندگی و رفتار خود متجلی کرده بود و یاد و نام او به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی و اجتماعی همدان ماندگار خواهد بود.
در ادامه نشست، شاعر و پژوهشگر تاریخ اجتماعی همدان، با اشاره به تفاوت مفاهیم پهلوانی و جوانمردی گفت: در فرهنگ ایرانی و اسلامی، این دو مفهوم اگرچه به یکدیگر نزدیک‌اند، اما الزاماً مترادف نیستند؛ چه‌بسا فردی پهلوان باشد اما از خصلت‌های جوانمردی بهره نبرده باشد و یا برعکس، فردی بدون برخورداری از توانایی‌های پهلوانی، جوانمرد و اهل فتوت باشد.
علی‌اصغر حمدیه، با استناد به متون کهن ازجمله فتوت‌نامه سلطانی، ریشه‌های جوانمردی و فتوت را در ارزش‌هایی همچون ایثار، وفاداری، مردم‌داری، گذشت و یاری رساندن به دیگران دانست و افزود: سنت فتوت در تاریخ ایران و جهان اسلام جایگاهی مستقل دارد و در کنار فرهنگ پهلوانی شکل گرفته است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی تاریخ اجتماعی همدان در دهه‌های گذشته پرداخت و با اشاره به برخی چهره‌های شناخته‌شده محلات قدیمی شهر گفت: در کنار پهلوانان و جوانمردان، گروهی از افراد نیز در فرهنگ عامه با عنوان جاهل یا لوطی شناخته می‌شدند که هرچند برخی از آنان رفتارهای ناپسند و قانون‌گریز داشتند، اما در میانشان افرادی نیز بودند که به مردم محله کمک می‌کردند، دستگیر نیازمندان بودند و در برخی موارد از آسیب‌دیدگان حمایت می‌کردند.
وی با تأکید بر ضرورت ثبت و مستندسازی این خاطرات و روایت‌ها اظهار کرد: بخشی از تاریخ اجتماعی همدان در حافظه شفاهی نسل‌های گذشته باقی مانده و ثبت این روایت‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر تحولات فرهنگی و اجتماعی شهر کمک کند.
این پژوهشگر همچنین از تدوین بخشی از مشاهدات و خاطرات خود درباره چهره‌های تأثیرگذار تاریخ اجتماعی همدان خبر داد و گفت: حفظ و انتقال این روایت‌ها به نسل‌های آینده، بخشی از صیانت از میراث فرهنگی و هویتی شهر همدان به‌شمار می‌رود.
در پایان این نشست، نویسنده، پژوهشگر و عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا، با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده درباره فرهنگ پهلوانی و لوطی‌گری در همدان گفت: طی چند نشست تخصصی و گفت‌وگو با پژوهشگران و مطلعان محلی، مجموعه‌ای از اطلاعات مربوط به پهلوانان، لوطی‌ها، جوانمردان و چهره‌های تأثیرگذار تاریخ اجتماعی همدان گردآوری شده که در مجموع نام صدها نفر از این افراد در آن ثبت شده است.
محمدرضا عراقچیان، با تأکید بر تنوع شخصیت‌ها در این طیف اجتماعی افزود: در میان افرادی که در فرهنگ عامه با عنوان پهلوان، لوطی یا جاهل شناخته می‌شدند، طیف گسترده‌ای از منش‌ها و رفتارها وجود داشته؛ از افرادی که به مردم‌داری، حمایت از نیازمندان و دفاع از ارزش‌های اخلاقی شهرت داشتند تا کسانی که رفتارهای ناپسند اجتماعی از خود بروز می‌دادند.
وی با اشاره به تفاوت مفاهیم لوطی، جاهل و لمپن اظهار کرد: لوطی‌گری در سنت ایرانی بیش از آنکه یک عنوان اجتماعی باشد، نوعی مکتب اخلاقی و فرهنگی مبتنی بر جوانمردی، وفاداری، حمایت از دیگران و پایبندی به مرام و معرفت بوده است؛ در حالی که برخی مفاهیم دیگر در دوره‌های مختلف تاریخی بار معنایی متفاوتی پیدا کرده‌اند.
وی همچنین به واژگان، اصطلاحات و ادبیات رایج در میان لوطی‌ها و پهلوانان قدیم همدان اشاره کرد و گفت: بخشی از تاریخ اجتماعی شهر در زبان، اصطلاحات، آداب و شیوه زندگی این گروه‌ها منعکس شده و ثبت این میراث شفاهی می‌تواند به شناخت بهتر فرهنگ عامه همدان کمک کند.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه پهلوانی در فرهنگ ایرانی تنها به توان جسمانی محدود نمی‌شود، اظهار کرد: در این فرهنگ، در کنار قدرت بدنی، ویژگی‌هایی چون اخلاق‌مداری، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، حمایت از مردم و پایبندی به اصول جوانمردی اهمیت دارد؛ مؤلفه‌هایی که باعث شده این سنت در حافظه تاریخی جامعه ماندگار شود.
عراقچیان در پایان تأکید کرد: پهلوانی و لوطی‌گری اصیل را باید در مرام و منش افراد جست‌وجو کرد، نه در ظاهر و پوشش آنان؛ زیرا جوهره این فرهنگ بر ارزش‌هایی همچون ایثار، شجاعت، وفاداری و دفاع از مردم استوار بوده است.

صبا اسدی