با طرح ایده تأسیس «موزه وقف» از سوی خسرو محمدی، باستان‌شناس همدانی، این پیشنهاد پس از طی مراحل قانونی و تأمین زیرساخت‌ها با همکاری اداره کل اوقاف، به مرحله اجرا رسید و نخستین موزه وقف ایران در سال 1397 با حضور مسئولان کشوری و استانی در همدان، افتتاح شد؛ کاری که آغازگر فصلی نو در بازشناسی پیوند میان اعتقادات مذهبی و میراث تاریخی این شهر به‌شمار می‌آید.
خسرو محمدی، باستان‌شناس و نظریه‌پرداز تاریخ اهل همدان است. وی مؤلف نخستین کتاب «تاریخ وقف در ایران» با تکیه بر یافته‌های باستان‌شناختی و متون کهن بوده و همچنین نخستین «تاریخ گردشگری کشور» را به رشته تحریر درآورده؛ دیدگاه پژوهشی او در تاریخ‌نگاری، بر مطالعات میان‌رشته‌ای و تلفیق دانش باستان‌شناسی و تاریخ استوار است. محمدی در جریان بررسی‌ها و کاوش‌های میدانی خود، موفق به کشف بیش از 50 قطعه شیء باستانی و تاریخی شده و مبتکر تأسیس نخستین «موزه وقف» در کشور است.
کارنامه علمی این پژوهشگر پُرکار شامل تألیف سه عنوان کتاب، 14 مقاله علمی- پژوهشی و ده‌ها یادداشت تحلیلی در مطبوعات و خبرگزاری‌ها است. حوزه‌های تخصصی فعالیت او عناوین متعددی همچون معماری و شهرسازی، وقف‌پژوهی، گردشگری، نسخه‌شناسی، کتیبه‌های باستانی و راه‌شناسی کهن را در بر می‌گیرد.
تجربه سرپرستی و حضور در سه فصل کاوش باستان‌شناسی در تپه هگمتانه، معبد لائودیسه نهاوند و مجموعه‌ دست‌کندهای ارزانفود، در کنار کارشناسی برنامه‌های تاریخی در صداوسیما، از دیگر سوابق کارنامه او به‌شمار می‌رود.
خسرو محمدی در سال 1403 در زمره مفاخر استان همدان قرار گرفت و در سال 1404 نیز به پاس تألیف کتاب «تاریخ وقف در همدان»، به‌عنوان نویسنده سال این استان برگزیده و از او تجلیل شد. با توجه به اهمیت عملکرد این محقق، با وی درخصوص روند کاری‌اش گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
این نویسنده و باستان‌شناس به تشریح بیش از یک دهه فعالیت‌های علمی، پژوهشی و میدانی خود در حوزه همدان‌پژوهی پرداخت.
خسرو محمدی که متولد سال 1361 و کارشناس ارشد باستان‌شناسی است، مسیر حرفه‌ای خود را از اواخر دهه 80 خورشیدی با تمرکز بر آثار ماندگار استان همدان، آغاز کرده است.
این باستان‌شناس فعالیت‌های تخصصی خود را از سال 1387 و با تمرکز بر پایان‌نامه دوره کارشناسی خود آغاز کرد؛ محوریت این پژوهش، «مجموعه فرهنگی-درمانی موقوفه بهاءالملک» واقع در کوی اعتمادیه همدان بود.
وی با بررسی دقیق عمارت اربابی و مقبره مجاور آن (منسوب به خاندان قراگوزلو)، بر اهمیت معماری و جایگاه هویتی این بنا در بافت شهری همدان تأکید ورزید. حاصل این دوران، نگارش مقالاتی ارزشمند ازجمله «معرفی خانه اربابی منسوب به خاندان قراگوزلو در همدان» در مجله میراث جاویدان و پژوهش پیرامون «کتابخانه موقوفه اعتمادیه» بوده است.
بخش مهمی از کارنامه این باستان‌شناس به کاوش‌های میدانی در محوطه‌های باستانی شهرت‌یافته، اختصاص دارد.
محمدی در دوران حضور خود در موقوفه بهاءالملک، هم‌زمان به مدت یک ماه در کاوش‌های معبد «لائودیسه» نهاوند به سرپرستی استاد «مهدی رهبر» مشارکت داشت؛ پروژه‌ای که همچنان یکی از کانون‌های توجه باستان‌شناسی کشور است.
وی در سال 1391 به پروژه شهر زیرزمینی و دستکند «ارزانفود» پیوست؛ پس از آن، فعالیت‌های خود را در «تپه باستانی هگمتانه» متمرکز کرد و سه فصل در این محوطه ارزشمند حضور داشت که شامل همکاری با آقای رنجبران و همچنین سرپرستی عملیات سامان‌دهی «کارگاه مرکزی» (کارگاه اصلی کاوش‌شده توسط دکتر صراف) بود؛ پروژه‌ای که به کشفیات جدیدی در آن منطقه منجر شد.
* تبیین زیرساخت‌های مواصلاتی در دوران مادی
محمدی در مقطع کارشناسی ارشد، بر موضوع «راه‌های باستانی همدان» متمرکز بوده است.
وی با انتشار مقالاتی نظیر «راه باستانی گودین به گیان»، به بازشناسی شریان‌های ارتباطی کهن پرداخته است؛ نقطه ثقل پژوهش‌های وی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد با موضوع «چهار راه باستانی استان همدان به استقرارگاه‌های مادی» است.
این محقق در این تحقیق موفق به شناسایی چهار راه بسیار کهن متعلق به دوره ماد شد که نه‌تنها دژها و پادگان‌های آن دوران را به هم متصل می‌کردند، بلکه بعدها به‌عنوان زیرساخت‌های اصلی حمل‌ونقل در ادوار هخامنشی، اشکانی، ساسانی و دوران اسلامی، مورد استفاده قرار گرفتند. این باستان‌شناس با تلفیق پژوهش‌های اسنادی و کاوش‌های میدانی، کوشیده است تا لایه‌های پنهان هویت تاریخی و باستانی استان همدان را برای نسل‌های امروز و فردا، بازخوانی کند.
* از کشف کتیبه‌های کهن تا احیای میراث مکتوب
محمدی در ادامه تشریح فعالیت‌های خود، به گسترش دامنه مطالعاتی‌اش از بناهای تاریخی به حوزه وسیع «موقوفات و بقاع متبرکه» اشاره کرد.
وی با بیان اینکه یافته‌های اولیه‌اش در حوزه موقوفه بهاءالملک و راه‌های باستانی نویدبخش ظرفیت‌های پنهان بی‌شماری بود، افزود: با بررسی دقیق موقوفات استان، موفق به کشف 6 تا 7 کتیبه تاریخی، نقاشی‌های ارزشمند دوره‌های قاجار و پهلوی اول و همچنین بافته‌های کهنِ متعلق به بقاع متبرکه شدم که متأسفانه همگی در معرض نابودی قرار داشتند.
بخش درخشان کارنامه این باستان‌شناس، عملیات نجات‌بخشی میراث مکتوب استان همدان است.
محمدی با دریافت مجوز رسمی و پشتیبانی اداره کل اوقاف، فرآیند شناسایی و حفاظت از 80 نسخه خطی نادر را آغاز کرد.
وی در این خصوص تصریح کرد: با همکاری مرکز مرمت کتابخانه مجلس شورای اسلامی سال 1380، موفق به احیا و گندزدایی آثار منحصر‌به‌فردی شدیم که از آن جمله می‌توان به نسخه خطی «کتاب قانون» ابن‌ سینا، «تاریخ حبیب‌السیر» و نسخه بسیار ارزشمند «نهج‌البلاغه» متعلق به قرن هفتم هجری (دوره ایلخانی) اشاره کرد.
حجم و اهمیت آثار مکشوفه، محمدی را بر آن داشت تا ایده‌ای نوآورانه را پیگیری کند: تأسیس موزه تخصصی وقف در استان همدان.
وی با تبیین اهمیت این آثار برای مدیران و کارشناسان که به اقتضای مسئولیت، کمتر با جنبه‌های باستان‌شناختی وقف آشنا بودند، توانست ضرورت صیانت از این گنجینه‌ها را به اثبات برساند.
محمدی معتقد است این آثار، بازتاب‌دهنده فرهنگ نوع‌دوستی و نیکوکاری مردمان این دیار است.
وی در این راستا، مجموعه‌ای بی‌نظیر از وقف‌نامه‌ها را که قدمت آن‌ها از دوره صفویه (سال 1118 هجری قمری) تا دوران معاصر بوده، جمع‌آوری و براساس روش‌های علمی باستان‌شناسی و تاریخ‌نگاری، طبقه‌بندی کرده است.
این تلاش‌ها نه‌تنها به حفظ کالبدی آثار منجر شده، بلکه با تدوین تاریخ مکتوب نیکوکاری در همدان، هویت اجتماعی و سنن مردم‌مدارانه این منطقه را برای پژوهشگران، روشن‌تر کرده است.
* تعامل سازنده با میراث فرهنگی و ثبت ملی 11 اثر وقفی
محمدی در ادامه تشریح فرآیند صیانت از گنجینه‌های تاریخی، به تبیین نقش کلیدی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان در این مسیر پرداخت.
وی با اشاره به جلسات و رایزنی‌های فشرده جهت تبیین وجوه ناشناخته «فرهنگ وقف و زیارت»، توانست توجه کارشناسان میراث فرهنگی را به اهمیت بناهای آرامگاهی، موقوفات شاخص و آثار خُرد و کلان تولیدشده در طول سده‌های متمادی، جلب کند.
این نویسنده و باستان‌شناس با اشاره به اهمیتِ قرارگیری این آثار تحت حمایت «قانون عتیقات» در حوزه میراث فرهنگی، تصریح کرد: برای صیانت قانونی و فراهم‌سازی امکان پیگیری‌های قضائی، درصورت بروز هرگونه دستبرد یا آسیب، ثبت ملی این آثار در اولویت قرار گرفت. بر همین اساس، با همکاری مستمر میراث فرهنگی، تاکنون 11 اثر ارزشمند از مجموعه آثار اوقافی و وقفی استان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و دارای شناسنامه و کد ملی منحصر‌به‌فرد شده‌اند.
نقطه عطف فعالیت‌های محمدی، ارائه پیش‌نویس طرح راه‌اندازی «موزه وقف» برای نخستین‌بار در تاریخ ایران بوده است؛ این طرح پس از تصویب در مراجع ذی‌صلاح در تهران و کسب مجوزهای لازم، وارد مرحله اجرایی شد.
وی با همراهی اداره کل اوقاف، زیرساخت‌های سخت‌افزاری (ساختمان، ویترین) و تجهیزات موزه را فراهم آورد تا درنهایت این ایده نوآورانه در سال 1397 رنگ واقعیت به خود گرفت.
* افتتاح رسمی و بازتاب گسترده رسانه‌ای
موزه وقف همدان در سال 1397 با حضور مقامات عالی‌رتبه ازجمله جناب آقای حاجی‌بابایی (نماینده مجلس شورای اسلامی)، مدیرکل بقاع سازمان اوقاف کشور، فرماندار و جمعی از مسئولان استانی و شهری، رسماً افتتاح شد.
افتتاح این مرکز تخصصی علاوه‌بر استقبال گسترده مردمی، موجی از توجه رسانه‌ها را به سوی میراث وقفی استان روانه کرد؛ به‌گونه‌ای که امروزه گزارش‌های متعددی از این گنجینه ملی در فضای رسانه‌ای و مجازی در دسترس پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار دارد.
محمدی تأکید کرد که این حرکت، آغازگر فصلی نوین در بازشناسی پیوند میان اعتقادات مذهبی و میراث باستانی در دیار همدان بوده است.
* واکاوی گذار معماری همدان از سنتی به مدرن
این باستان‌شناس در ادامه تشریح فعالیت‌های علمی خود، از انتشار کتاب «خانه اربابی بهاءالملک» در سال 1398 خبر داد. این اثر که پایان‌نامه دوره کارشناسی وی بوده، ذیل مجموعه ارزشمند «دانشنامه استان همدان» و با حمایت حوزه هنری این استان به زیور طبع آراسته شده است.
* نخستین نمونه معماری «ایرانی-فرنگی» در همدان
محمدی با اشاره به محتوای این کتاب، آن را فراتر از معرفی یک بنای تاریخی دانست و افزود: این اثر به بررسی دقیق ابعاد معماری و تاریخی این خانه، به‌ویژه در بازه زمانی حساس میان دو جنگ جهانی می‌پردازد؛ خانه بهاءالملک به‌عنوان نخستین نمونه از خانه‌هایی معرفی شده که با سبک «التقاطی ایرانی-فرنگی» ساخته شده‌اند.
ظهور این بنا و الگوهای مشابه آن، درواقع نقطه آغاز مرحله‌ای نوین در شهرسازی و معماری شهری همدان محسوب می‌شود. یکی از ویژگی‌های برجسته این کتاب، مقدمه تحلیلی و ارزشمند مرحوم استاد پرویز اذکایی، همدان‌شناس و ایران‌شناس برجسته، بر این اثر است.
استاد اذکایی در مقدمه خود ضمن تشریح چگونگی نگارش این کتاب از دیدگاه تخصصی، به تبیین جایگاه علمی نویسنده و اهمیت این پژوهش در اسناد تاریخی منطقه پرداخته است.
این نویسنده و باستان‌شناس در ادامه خاطرنشان کرد: علاقه‌مندان و پژوهشگران می‌توانند برای درک بهتر جزئیات معماری و تحولات شهری آن دوران، به این کتاب و مقالات پیشین وی مراجعه کنند.
با افتتاح موزه وقف در سال 1397 و انتشار این کتاب در سال 1398، گام‌های استواری در جهت مستندسازی و معرفی میراث ماندگار همدان برداشته شده است که امروزه به‌عنوان منبعی قابل اتکا در رسانه‌ها و محافل علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
محمدی در ادامه مسیر تحولی خود، با تجمیع بیش از یک دهه پژوهش و مستندنگاری، موفق به نگارش آثاری شد که برای نخستین‌بار در سطح ملی مطرح شدند.
وی در سال 1403، کتاب «تاریخ وقف در همدان؛ دوران ایلخانی و صفوی» را توسط انتشارات طلایی تهران منتشر کرد. این اثر که به‌عنوان نخستین کتاب جامع تاریخ وقف در کشور شناخته می‌شود، توانست جایزه «کتاب سال استان همدان» را کسب کند و محمدی نیز به‌عنوان نویسنده برتر سال برگزیده شد.
* همدان، خاستگاه فرهنگ گردشگری ایران
این پژوهشگر باستان‌شناسی در جدیدترین اثر خود که در سال 1404 به چاپ رسید، به بررسی «تاریخ گردشگری» پرداخت؛ او در این کتاب با استناد به سفر کوروش هخامنشی به همدان و انتخاب این شهر به‌عنوان پایتخت تابستانی امپراتوری، همدان را مبدأ و خاستگاه فرهنگ گردشگری در ایران معرفی و سیر این تحول را تا پایان دوره قاجار واکاوی کرده است.
* فعالیت‌های علمی و رسانه‌ای
محمدی تنها به کتاب‌های مرجع محدود نمی‌شود؛ انتشار بیش از 50 مقاله و گفتار تخصصی در نشریات معتبری همچون «میراث جاویدان» و همایش‌های ملی، بخشی دیگر از مجاهدت‌های او است.
ازجمله عناوین شاخص این مقالات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: واکاوی معماری و تاریخ «کلیسای انجیلی همدان، راه باستانی هگمتانه به نوشیجان» (دوره مادی)، بازخوانی کتیبه وقف‌نامه سنگی مسجد پیغمبر» در بازار همدان و معرفی نسخ خطی پارسی و تازی کتابخانه اعتمادیه.
علاوه‌بر این موارد، وی از سال 1393 همکاری مستمری با صداوسیمای مرکز همدان داشته و در بیش از 100 برنامه تولیدی با موضوعات باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و معماری به‌عنوان کارشناس-مجری حضور یافته است تا دانش تخصصی این حوزه را به میان عموم مردم ببرد.
محمدی که در دوران تحصیل نیز رتبه نخست دانشگاه را به خود اختصاص داده بود، افتخارات متعددی ازجمله «جایزه قلم هگمتانه» را در کارنامه دارد.
وی در بخش پایانی سخنان خود با ابراز خرسندی از اینکه توانسته است پیوندی استوار میان وقف، تاریخ و باستان‌شناسی ایجاد کند، صیانت از هویت تاریخی ایران را رسالت اصلی خود دانسته و بر ادامه این مسیر علمی تأکید دارد.
* وقتی دانش نخبگان به افق‌های تازه برای شهر تبدیل می‌شود
کلام آخر آنکه آینده مدیریت میراث فرهنگی و گردشگری، بیش از هر زمان دیگری به تکیه بر دانش تولیدشده توسط متخصصانی وابسته است که سال‌ها در میدان پژوهش، در آزمایشگاه‌های خاک‌نگاری و در مواجهه مستقیم با لایه‌های تاریخی، تجربه اندوخته‌اند. بهره‌برداری از این سرمایه انسانی نه امری نمادین، بلکه پایه‌ای برای تصمیم‌گیری دقیق، کاهش خطای مدیریتی و افزایش بهره‌وری در پروژه‌های شهری و فرهنگی است.
پژوهشگرانی چون خسرو محمدی با فراهم آوردن خوانشی علمی از گذشته، امکان طراحی آینده‌ای هوشمندانه‌تر را فراهم می‌کنند؛ آینده‌ای که در آن میراث فرهنگی نه مانعی برای توسعه، بلکه یکی از ابزارهای اصلی توسعه پایدار تلقی می‌شود.
آنچه امروز اهمیت دارد، تبدیل این دانش به پشتوانه کارشناسی در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی است؛ اقدامی که می‌تواند فاصله میان «شناخت ظرفیت‌ها» و «به‌کارگیری ظرفیت‌ها» را کاهش دهد و همدان را در مسیر احیای جایگاه واقعی‌اش در پهنه فرهنگی و گردشگری کشور، قرار دهد.

شهره کرمی