بامها، مفغول در چشمانداز شهری
در سالهای اخیر رونق گسترده ساختوساز، شهرها را متراکمتر از همیشه کرده است. در چنین شرایطی علاقه به فضاهای بیاستفاده در شهر بهعنوان فرصتی برای توسعه هرچه بیشتر شهرها، پُررنگتر میشود. براساس پژوهشهای صورتگرفته، بامهای شهری 15 تا 35 درصد مساحت شهرهای ما را تشکیل میدهند؛ پشت بامها در شهر میتوانند فضاهایی فراتر از جایگاه دودکشها، تأسیسات تهویه، آنتنها و ماهواره باشند. بامهای شهری میتوانند به جذابترین منابع برای توسعه زیرساختهای پایدار، کشاورزی شهری، فضاهای اجتماعی و حتی اماکن فرهنگی تبدیلشوند.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا به بررسی پتانسیلهای بامهای شهری بهعنوان لایه جدیدی از فضاهای همگانی و پایداری شهری بپردازیم؛ پس گفتوگویی را با سهراب مشهودی، دبیر گروه شهرسازی جامعه مهندسان مشاور ایران ترتیب دادیم که در ادامه میخوانید:
دبیر گروه شهرسازی جامعه مهندسان مشاور ایران با بیان اینکه بامها نمای پنجم شهرها به حساب آمده و از اهمیت بالایی در بخش چشمانداز شهری برخوردار هستند، گفت: متأسفانه این مهم در حوزه ضوابط و قواعد شورای عالی و معماری به بدترین شکل ممکن مورد اجحاف قرار گرفته است.
سهراب مشهودی با تأکید بر اینکه از آنجایی که سطح بام ساختمان بهدلیل مساحت قابل توجه آن در بین جدارههای ساختمان نقش مؤثرتری در اتلاف حرارت ساختمان در تبادل با محیط ایفا میکند توجه به این بخش ساختمان میتواند تأثیرات قابل توجهی در کاهش مصرف انرژی داشته باشد، ابراز کرد: مطالعات متعددی در جهان بهمنظور ارائه راهکارهای جدید برای بهبود عملکرد ساختمانها صورت گرفته است و در این میان بامهای خنک یکی از راه حلهای پیشنهادی است که میتواند در جهت کاهش بار سرمایشی ساختمانها در مناطق گرم بهعنوان راهکاری مناسب، مورد توجه قرار بگیرد.
این استاد شهرسازی با تأکید بر اینکه در روش مذکور یک بام کاذب با فاصله از روی بام اصلی بهکار گرفته میشود، گفت: درواقع این بام خود جذبکننده انرژی گرمایشی است.
وی با تأکید بر اینکه متأسفانه گونههای مختلفی از پتانسیلها فضایی استفادهنشده دارند (از فواصل موجود در بافت شهری گرفته تا فضاهای همگانی راکد)، افزود: با بررسی عکسهای هوایی از هر مرکز شهری، انبوهی از فضاهای پشت بام بهعنوان سطوح بیاستفاده کشف میشود؛ بنابراین بهجز کاربردهای خصوصی از پشت بامها مانند طراحی پنتهاوس، بامهای شهری در زمینه تراکم شهری و تابآوری اهمیت ویژهای یافتهاند.
وی ادامه داد: همچنین با گسترش همهگیری کرونا و نیاز شدید به فضاهای باز بیشتر، پشت بامها بهعنوان افزودنی مناسبی به فضاهای همگانی شهری درنظر گرفته میشوند.
دبیر گروه شهرسازی جامعه مهندسان مشاور ایران با اشاره به اینکه یکی از راههای بهکارگیری فضای هدررفته بامها در شهر استفاده از آنها بهعنوان مناطق تفریحی است، ابراز کرد: پشت بامهای فعلی مهمترین پتانسیل را در ایجاد محیط شهری چندلایه و فوق متصل دارند.
مشهودی با اشاره به اینکه در شهرسازی مدرن برای جبران تراکم بالای شهرها و کمبود مناطق باز شهری از نمای پنجم بهعنوان وسیلهای جهت گسترش فضای عمومی استفاده میشود، اذعان کرد: با استفاده از مجموعهای از ساختمانهای موجود و دسترسی به بامهای آنها، میتوان یک توپوگرافی شهری جدید، تعاملی، سهبُعدی و متراکم برای نسل بعدی شهرها آفرید.
این استاد شهرسازی با تأکید بر اینکه یک روش معمول برای تبدیل یک پشت بام ناخوشایند اضافه کردن فضای سبز به آن است، تشریح کرد: بامهای پوشیده از گیاهان میتوانند باعث کاهش رواناب طوفان، کاهش هزینهها، سرمایش و مقابله با اثر جزیره گرمایی شهری شوند.
وی افزود: تنها با تغییر در ویژگیهای بام بنا از حالت خشن، سخت، ناملایم و بدون درخت به حالت طبیعی و زنده تبدیل میشود که در این حالت میتوان به میزان قابل ملاحظهای زیبایی بنا را بهبود بخشید؛ بنابراین ارتقای طراحی فضای سبز شهری از دیگر کارکردهای زیباییشناختی بامهای سبز است، چراکه این امکان را فراهم میکند که پروژههای ساختمانسازی با جلوههای خاصی همراه شوند و مناظر شهری را ارتقا دهند.
این شهرساز با تأکید بر اینکه امروزه با توجه به تنش آبی در اغلب شهرهای ایران و درعینحال تهدیدی که این مهم در تأمین امنیت غذایی ایفا میکند پشت بامها میتوانند به فضاهایی پُربار و حاصلخیز برای کشاورزی تبدیل شوند، تصریح کرد: مزارع پشت بام در بروکلین سالانه دهها هزار سبزیجات تولید میکنند که مستقیماً به رستورانها و عرضهکنندگان سبزیجات فروخته میشوند و یا اینکه در پاریس برای افزایش پوشش گیاهی روی دیوارها و بامهای شهر کشاورزی درحال رونق است و حتی در شیکاگو نیز بزرگترین گلخانه پشت بام جهان، با حدود هفت هزار متر مربع روی بام یک کارخانه قدیمی قرار گرفته است.
دبیر گروه شهرسازی جامعه مهندسان مشاور ایران با بیان اینکه در شهرهای متراکم با قیمت بالای املاک پشت بامها میتوانند حد نهایی مسکن ارزانقیمت باشند، اذعان کرد: معماران ساکن برلین، سیمون بکر و آندریاس راوچ، با همین ایده کابین اسپیسیرا راهاندازی کردند که هدف این بود با ساخت خانههای کوچک در برخی از 55 هزار بام بیاستفاده در برلین، به حل بحران مسکن کمک شود.
وی ادامه داد: حتی این بامها به کمک صفحات خورشیدی بهلحاظ انرژی کاملاً مستقل از شبکه برق خواهند بود.
بامها و سیستمهای جمعآوری آب باران
مشهودی با اشاره به اینکه استفاده از بامها بهعنوان نخستین حوضه آبریز در بارندگی میتواند روشی بهینه برای برداشت آب باران باشد، اذعان کرد: بهویژه در مناطق آسیبدیده از خشکسالی، ذخیره آب باران میتواند راهی عالی برای حفظ رواناب طوفان، کاهش آلودگیها و استفاده مجدد از آب باران باشد؛ این آب ذخیرهشده میتواند برای اهداف غیر آشامیدن مانند آبیاری حیاط و مصارف شستوشو استفاده شود.
این استاد شهرسازی با تأکید بر اینکه در دنیای مدرن بارزترین و رایجترین کاربرد پشت بامها همچنان انرژی خورشیدی است، ابراز کرد: این مهم از آنجا نشأت میگیرد که برخلاف بسیاری از خیابانهای شهر، بامها به نور خورشید و فضای کافی برای نصب پنلهای خورشیدی در مقیاس بزرگ دسترسی دارند.
وی با بیان اینکه درحال حاضر متأسفانه ضوابط و مقررات شورای عالی معماری و شهرسازی در بخش پشت بام خود مانع اصلی پیش روی بهرهمندی درست از فضا است، تصریح کرد: این قوانین اجازه هرگونه تصرف اعم از اشغال توسط تأسیسات ساختمانی و وسایل زائد را میدهد؛ بنابراین بازنگری در این ضوابط و مقررات خود یکی از اصلیترین خواستهها است.
معالوصف؛ چنانکه گفته شد، نمای هر ساختمان در شکلدهی به سیمای شهری مؤثر است. حال آنکه ساختمانها علاوهبر نماهای جانبی، نمای پنجمی نیز دارند که همان بام است و برعکس نماهای جانبی ساختمانهای شهر که بسیار متنوعاند، نمای پنجم از کوچکترین تنوع برخوردار است و اکثراً خاکستری و متروک هستند. اهمیت این فضا از آن جهت قابل بررسی است که بامها در شکل دادن به چشمانداز شهری نقش مهمی بازی میکنند و با رشد شهرسازی عمودی آنچه از بالادست ساختمانها بهعنوان منظر شهری دیده میشود، همان نمای بام است. از جنبه دیگر بام هر ساختمان درصورتی که با تمهیداتی احیا شود، میتواند بهعنوان یک فضای مطلوب توسط ساکنان ساختمان مورد استفاده قرار گیرد، از سوی دیگر این بامهای خاکستری، درصد بالایی از کل مساحت شهری را دربرمیگیرد و در شهرهای معاصر که افزایش بهای زمین و کمبود فضای باز تبدیل به چالش شده است، استفاده کاربردی از بامها، میتواند بهعنوان امکان بهرهبرداری بهینه از زمینهای شهری قلمداد شود؛ بنابراین اگر امروز از یک نقطه مرتفع به شهر همدان نگاهی بیندازیم، مشخص است که در این شهر بامها فضاهای بیاستفادهای هستند که تنها عملکردشان حفاظت از طبقات پایینتر از نزولات جوی بوده و برعکس نماهای جانبی از کوچکترین تنوع برخوردار است، محلی که بهصورت عمومی محل نگهداری از کولرها، آنتنها و دودکشها بوده و عدم استفاده از بام آن را تبدیل به فضای مرده کرده است که تنها به هنگام تعمیرات بازدید میشود و چنانکه اینگونه لوازم شخصی (کولر، آنتن، ماهواره) روی بام سازماندهی یا جمعآوری شود و استفاده از فضای روی بام در شهر مرسوم شود، تأثیر غیر قابل انکاری بر بهبود چشمانداز شهری خواهد گذاشت و بام را به فضایی مفید تبدیل خواهد کرد.
