نسخه آیندهسازی برای نوجوانان؛ هویت، مهارت و فناوری
یک عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان با بیان اینکه آینده در دستان نوجوانانی است که در کنار یادگیری فناوری، مهارتهای انسانی و هویتی را نیز فرا بگیرند، گفت: برنامههای تابستانی باید فراتر از سرگرمی، به بستری برای پرورش قدرت تفکر، تعامل اجتماعی و آمادگی برای زندگی آینده تبدیل شوند.
سیدحمید حسینی با تأکید بر اهمیت بهرهگیری صحیح از اوقات فراغت نوجوانان در فصل تابستان، گفت: مهارتهایی که نوجوانان در این دوره میآموزند، تأثیر مستقیمی بر رشد فردی، اجتماعی و مسیر شغلی آینده آنان دارد و باید متناسب با نیازهای جامعه و تحولات پیش رو، انتخاب شوند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به لزوم آیندهنگری در تربیت فرزندان، اظهار کرد: همانگونه که در کلامی منسوب به حضرت امیرالمؤمنین (ع) آمده است که «فرزندان خود را برای زمان خودشان تربیت کنید، نه برای زمان خودتان»، خانوادهها باید نیازهای نسل آینده را بشناسند و شیوه تربیت و آموزش را براساس مقتضیات زمان تنظیم کنند.
وی با بیان اینکه تغییرات فناوری و بازار کار با سرعت زیادی درحال وقوع است، افزود: مهارتهای مورد نیاز نوجوانان را باید در سه سطح مورد توجه قرار داد و تنها به آموزش مهارتهای فنی و تخصصی، بسنده نکرد.
* شکلگیری هویت
حسینی نخستین سطح مهارتها را اعتقادی، فرهنگی و هویتی دانست و گفت: این مهارتها پایههای شخصیت انسان را شکل میدهند و در حوزه مسائل دینی، فرهنگی، ملی و اعتقادی قرار میگیرند؛ چنین آموزشهایی محدود به تابستان یا اوقات فراغت نیست، بلکه باید در تمام طول سال و بهویژه در خانواده، استمرار داشته باشد.
وی ادامه داد: آموزش هنر، موسیقی، کتابخوانی، فعالیتهای فرهنگی و تربیتی، زمانی اثربخش خواهد بود که در خدمت شکلگیری هویت نوجوان قرار گیرد؛ زیرا هویت، فرآیندی تدریجی و مستمر است و در یک دوره کوتاه شکل نمیگیرد.
* مهارتهای فنی متناسب با آینده نوجوان
این استاد دانشگاه با اشاره به دومین سطح مهارتها، اظهار کرد: آموزشهای فنی و تخصصی باید با شرایط زندگی و آینده شغلی نوجوان تناسب داشته باشد؛ برای مثال، نوجوانی که آینده خود را در حوزه کشاورزی میبیند، بهتر است از همان سنین پایین مهارتهای مرتبط با این حوزه را فرا بگیرد تا آموزشهایش در راستای مسیر شغلی آینده باشد.
حسینی با تأکید بر نقش فناوریهای نوین در آینده بازار کار، گفت: امروز مهمترین مهارتی که همه افراد، صرف نظر از رشته تحصیلی یا شغلی خود باید بیاموزند، توانایی استفاده صحیح از هوش مصنوعی است؛ امروز هوش مصنوعی باید بهعنوان یک ابزار، در اختیار انسان قرار گیرد.
وی افزود: از کشاورزی و دامداری گرفته تا صنعت، خدمات، پزشکی، آموزش و برنامهنویسی، تقریباً همه حوزهها بهنوعی با هوش مصنوعی گره خوردهاند و در آینده افرادی که نتوانند از این ابزار استفاده کنند یا قابلیتهای آن را بشناسند، با محدودیتهای جدی در زندگی و اشتغال روبهرو خواهند شد؛ همچنان که ایده، خلاقیت و تصمیمگیری متعلق به انسان است و این فناوری تنها میتواند سرعت، دقت و کیفیت انجام بسیاری از فعالیتها را افزایش دهد.
* «مهارت زندگی»، اصلیترین مهارت
حسینی سومین و مهمترین سطح آموزش را مهارتهای انسانی و اجتماعی دانست و گفت: بسیاری تصور میکنند آموزشهایی مانند ورزش، موسیقی یا سایر فعالیتهای هنری مهمترین نیاز نوجوانان است، درحالی که این فعالیتها زمانی ارزشمند هستند که در کنار آنها مهارتهای اساسی زندگی نیز آموزش داده شود.
وی ادامه داد: مهارتهایی مانند حل مسئله، تابآوری، استمرار در مسیر رسیدن به هدف، تعامل سازنده با دیگران، کار گروهی، پذیرش نظر جمع، ارتباط مؤثر و توانایی مواجهه با شکست، از مهمترین مهارتهایی است که نوجوانان برای موفقیت در آینده، به آنها نیاز دارند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تجربه خود در حوزه روانشناسی و درمان، گفت: امروز افراد متخصص، کارآفرینان، استادان دانشگاه و نیروهای توانمند بسیاری را میبینیم که ازنظر علمی و فنی در سطح بالایی قرار دارند، اما بهدلیل ضعف در مهارتهای ارتباطی، سازگاری اجتماعی و تعامل با دیگران، در محیط کار با بحران، سرخوردگی و کاهش کیفیت زندگی روبهرو میشوند.
وی تأکید کرد: اگر برنامههای اوقات فراغت تنها به آموزش یک مهارت فنی محدود شوند، نمیتوانند پاسخگوی نیازهای واقعی نوجوانان باشند؛ زیرا رشد متوازن زمانی شکل میگیرد که مهارتهای هویتی، انسانی و فناورانه، در کنار یکدیگر آموزش داده شوند.
* هر کلاس تابستانی، مهارتآموز نیست
این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به برنامههای اوقات فراغت موجود، گفت: نمیتوان بهطور مطلق این برنامهها را تأیید یا رد کرد، زیرا میزان اثربخشی آنها به عوامل مختلفی ازجمله توانایی آموزشدهنده، نیازهای آموزشپذیر و هدف از برگزاری دوره، بستگی دارد.
حسینی اظهار کرد: ممکن است نوجوانی بهدلیل علاقه و نیاز درونی خود، حتی بدون وجود یک نظام آموزشی مشخص، با مطالعه و تحقیق مسیر رشد را پیدا کند، اما در مقابل، حضور یک مربی آگاه و توانمند میتواند نقش تعیینکنندهای در کشف استعدادها و هدایت نوجوانان داشته باشد.
وی افزود: با وجود فعالیت مراکز مختلف، هنوز یک نظام جامع و هماهنگ برای آموزش مهارتهای مورد نیاز نوجوانان شکل نگرفته و لازم است این موضوع با نگاهی آیندهنگرانه مورد بازنگری قرار گیرد.
حسینی با اشاره به دغدغه خانوادهها برای انتخاب کلاسهای تابستانی، گفت: بسیاری از والدین تمایل دارند فرزندشان علاوهبر گذراندن اوقات فراغت، مهارتی کاربردی نیز بیاموزد، اما مهمترین مسئله این است که بتوانند تفاوت میان یک کلاس صرفاً سرگرمکننده و یک دوره مهارتآموز واقعی را تشخیص دهند.
وی تصریح کرد: مهارتهایی مانند سواد مالی، کارآفرینی، مدیریت اقتصادی، مهارتهای ارتباطی و آشنایی با فناوریهای نوین، دیگر فعالیتهای جانبی محسوب نمیشوند، بلکه از الزامات زندگی آینده هستند و باید در نظام آموزشی، خانواده و برنامههای اوقات فراغت، جایگاه ویژهای داشته باشند.
* معیار انتخاب کلاس، کمک به شکلگیری هویت باشد
این استاد دانشگاه با بیان اینکه مهمترین معیار ارزیابی یک دوره آموزشی تأثیر آن بر شکلگیری هویت و معنای زندگی برای نوجوان است، اظهار کرد: خانوادهها باید از خود بپرسند این کلاس چه تغییری در شخصیت، اعتمادبهنفس و نگرش فرزندشان ایجاد و آیا او را برای زندگی آینده آمادهتر میکند یا خیر؟
وی ادامه داد: گاهی نوجوانی در بهترین کلاس ورزشی یا هنری حضور پیدا میکند، اما بهدلیل نداشتن استعداد، علاقه یا تناسب لازم، پس از مدتی با شکست روبهرو میشود. اگر این تجربه بهدرستی مدیریت نشود، میتواند بهجای تقویت اعتمادبهنفس، به تضعیف هویت و احساس ناکامی منجر شود.
حسینی افزود: بنابراین صرف ثبتنام در یک کلاس معتبر یا پُرهزینه، نشانه موفقیت نیست؛ مهم آن است که آموزش با استعداد، علاقه، ویژگیهای شخصیتی و نیازهای آینده نوجوان تناسب داشته باشد.
* مهارتهای آینده را از امروز شناسایی کنید
وی با اشاره به تغییر مداوم نیازهای جامعه، گفت: بسیاری از مهارتهایی که در گذشته یک مزیت محسوب میشدند، امروز بهدلیل پیشرفت فناوری، جایگاه سابق را ندارند و در مقابل، مهارتهای جدیدی جای آنها را گرفتهاند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تأکید کرد: موفقترین افراد کسانی هستند که زودتر از دیگران تشخیص میدهند کدام مهارتها در آینده اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد و از امروز خود را برای آن آماده میکنند.
* بحران معنا در اوج رفاه مالی
حسینی با اشاره به اهمیت تربیت انسانهای هدفمند، اظهار کرد: رفاه اقتصادی بهتنهایی تضمینکننده کیفیت زندگی نیست. بررسی آمارهای جهانی نشان میدهد بسیاری از کشورهای توسعهیافته و برخوردار از بالاترین سطح رفاه، همزمان با نرخ بالای خودکشی نیز مواجه هستند.
وی افزود: این موضوع نشان میدهد برخورداری از امکانات مالی، به تنهایی نمیتواند احساس رضایت و خوشبختی ایجاد کند. یکی از مهمترین دلایل این مسئله، بحران معنا است؛ یعنی فرد نمیداند برای چه زندگی میکند و چگونه باید با رنجها، شکستها و دشواریهای زندگی روبهرو شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تصریح کرد: به همین دلیل آموزش مهارتهایی مانند سواد مالی، کارآفرینی و مدیریت اقتصادی ضروری است، اما این مهارتها زمانی اثربخش خواهند بود که در کنار آنها هویت، معنا، مسئولیتپذیری و مهارتهای زندگی نیز آموزش داده شود.
وی خاطرنشان کرد: موفقیت واقعی تنها به داشتن درآمد بیشتر یا یادگیری یک مهارت فنی محدود نمیشود، بلکه نوجوان باید بتواند هدف زندگی خود را پیدا کند، با مشکلات کنار بیاید و برای آینده خود معنایی روشن داشته باشد.
حسینی با تأکید بر اینکه نمیتوان برای همه نوجوانان یک نسخه واحد پیچید، گفت: انتخاب کلاس یا مسیر آموزشی باید متناسب با ویژگیهای شخصیتی، استعدادها، علایق و حتی چالشهای رفتاری هر نوجوان انجام شود.
وی افزود: گاهی مسئله اصلی یک نوجوان، ضعف در اعتمادبهنفس، تعامل اجتماعی یا سازگاری با محیط است؛ در چنین شرایطی هدف از انتخاب کلاس باید تقویت همین نقاط ضعف باشد و نه صرفاً یادگیری یک مهارت جدید.
این استاد دانشگاه همچنین بر نقش خانواده در فرآیند تربیت تأکید کرد و گفت: متأسفانه برخی خانوادهها تنها برای پُر کردن اوقات فراغت یا کاهش زمانی که فرزند در خانه حضور دارد، او را در کلاسهای متعدد ثبتنام میکنند، درحالی که بسیاری از مهمترین کارکردهای تربیتی خانواده، تنها در تعامل مستقیم والدین با فرزندان شکل میگیرد و قابل واگذاری به مدرسه یا کلاسهای آموزشی نیست.
* مهارتهای دیجیتال بهتنهایی کافی نیست
این عضو هیئت علمی دانشگاه با تأکید بر اینکه آموزش مهارتهای دیجیتال بهتنهایی نمیتواند نوجوانان را برای آینده آماده کند، گفت: مهارتهای فناورانه تنها بخشی از توانمندیهای مورد نیاز نسل آینده است و در کنار آن باید مهارتهایی مانند تفکر انتقادی، خلاقیت، اخلاق حرفهای و ارتباط مؤثر نیز آموزش داده شود.
حسینی اظهار کرد: صرف آشنایی با ابزارهای دیجیتال یا استفاده از هوش مصنوعی، تضمینکننده موفقیت نیست. فناوری تنها زمانی به رشد فرد کمک میکند که در کنار آن، قدرت تحلیل، انتخاب درست و استفاده مسئولانه نیز شکل بگیرد.
وی افزود: هر فناوری دو لایه دارد؛ یک لایه فنی و یک لایه عمیقتر که به چرایی و چگونگی استفاده از آن مربوط میشود. اگر نوجوان تنها کار با ابزار را یاد بگیرد اما قدرت تحلیل و تشخیص نداشته باشد، نمیتواند از فناوری بهدرستی بهره ببرد.
* تفکر انتقادی را باید از نوجوانی آموخت
این استاد دانشگاه آموزش تفکر انتقادی را یکی از ضروریترین نیازهای نسل امروز دانست و گفت: نوجوان باید یاد بگیرد صرفاً پذیرنده اطلاعات نباشد، بلکه درباره آنچه میبیند و میشنود فکر کند، سؤال بپرسد، تحلیل کند و بتواند میان اطلاعات درست و نادرست، تمایز قائل شود.
وی ادامه داد: اگر قرار باشد برای یک نوجوان برنامهای جامع جهت اوقات فراغتش طراحی شود، بخشی از آن باید به آموزش تفکر و استدلال اختصاص یابد؛ نه به معنای آموزش تاریخ فلسفه، بلکه به معنای تقویت قدرت اندیشیدن، استدلال کردن و مواجهه منطقی با مسائل.
حسینی تصریح کرد: جامعه آینده بیش از هر زمان دیگری به افرادی نیاز دارد که بتوانند تحلیل کنند و تصمیمهای آگاهانه بگیرند، نه اینکه صرفاً اطلاعات بیشتری در اختیار داشته باشند.
* همراهی با فناوری و نه وابستگی به آن
وی با اشاره به سرعت تحول فناوریهای نوین، اظهار کرد: هیچکس نمیداند فناوریهای آینده دقیقاً چه شکلی خواهند داشت، اما میتوان از امروز نوجوانان را برای پذیرش تغییرات و سازگاری با آنها، آماده کرد.
حسینی افزود: باید به نوجوانان آموزش داد که در برابر فناوری مقاومت نکنند، اما درعینحال نباید در برابر آن تسلیم شوند؛ فناوری باید ابزار انسان باشد، نه اینکه مسیر زندگی و تصمیمگیری او را تعیین کند.
وی تأکید کرد: نوجوانی که از امروز نگاه ابزارمحور به فناوری داشته باشد، در آینده نیز راحتتر میتواند خود را با تغییرات هماهنگ کند و از فناوری برای توسعه تواناییهایش بهره ببرد.
این عضو هیئت علمی با بیان اینکه آموزش مهارتهای تابستانی نباید از هویت فرهنگی و اجتماعی نوجوان غافل شود، گفت: آشنایی نوجوانان با تاریخ، فرهنگ، مفاخر، دانشمندان، شهدا و شخصیتهای اثرگذار کشور، به شکلگیری هویت و احساس مسئولیت اجتماعی آنان کمک میکند.
وی افزود: نوجوانی که بداند ریشههای فرهنگی و تاریخی او چیست، هنگام ورود به جامعه جایگاه روشنتری برای خود تعریف میکند و در برابر آسیبهای اجتماعی نیز مقاومتر خواهد بود.
حسینی ورزش را نیز بخش مهمی از برنامه تربیتی نوجوانان دانست و اظهار کرد: ورزش تنها وسیلهای برای حفظ سلامت جسم نیست، بلکه بستری برای آموزش نظم، مسئولیتپذیری، همکاری، پذیرش قوانین، کار گروهی و احترام به دیگران است و از این منظر نقشی تربیتی دارد.
* تقویت تمرکز در عصر دیجیتال
وی یکی دیگر از نیازهای مهم نوجوانان امروز را تقویت تمرکز دانست و گفت: زندگی در فضای دیجیتال باعث شده افراد به دریافت اطلاعات کوتاه و پیدرپی عادت کنند و توانایی تمرکز عمیق، بهتدریج کاهش یابد.
حسینی افزود: به همین دلیل لازم است در کنار آموزش فناوری، مهارتهایی مانند کتابخوانی، مطالعه عمیق، گوش دادن دقیق، تأمل و خلوت کردن با خود نیز تقویت شود؛ زیرا این مهارتها قدرت یادگیری، تصمیمگیری و حل مسئله را افزایش میدهند.
وی خاطرنشان کرد: نوجوان باید یاد بگیرد زمانی را بدون تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و محرکهای مداوم سپری کند تا بتواند ذهن خود را سامان دهد و قدرت تمرکز و تفکر را دوباره بهدست آورد.
این عضو هیئت علمی در پایان سخنانش تأکید کرد: طراحی یک بسته آموزشی مناسب برای تابستان، تنها به انتخاب چند کلاس محدود نمیشود، بلکه باید مجموعهای متوازن از آموزشهای هویتی، مهارتهای انسانی، توانمندیهای فناورانه، ورزش، مهارتهای ارتباطی، تفکر انتقادی و مهارتهای زندگی را در بر گیرد.
وی افزود: نوجوانی که در کنار یادگیری فناوری، هویت، مسئولیتپذیری، قدرت تفکر، مهارت ارتباطی و تابآوری را نیز بیاموزد، آمادگی بیشتری برای ورود به جامعه و بازار کار خواهد داشت.
حسینی خاطرنشان کرد: آینده متعلق به کسانی نیست که صرفاً ابزارهای جدید را میشناسند، بلکه از آنِ افرادی است که میتوانند با اتکا به تفکر، خلاقیت، اخلاق، مهارتهای انسانی و استفاده صحیح از فناوری، برای خود و جامعه ارزشآفرینی کنند.
