یک پژوهشگر مطالعات زنان با اشاره به منظومه فکری رهبر شهید درباره جایگاه زن، «الگوی سوم» را محور اصلی این تفکر دانست و گفت: این الگو با عبور از دو مدل شرقی و غربی، تصویری جامع از زن مسلمان ارائه می‌دهد که در آن رشد فردی، تحکیم خانواده، حضور اجتماعیِ مسئولانه و حفظ هویت زنانه به شکلی متوازن در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
مسئله زن، خانواده و جایگاه زن در خانواده، از مهم‌ترین مسائل فرهنگی و اجتماعی هر جامعه به‌شمار می‌رود. این موضوع به‌ویژه در جامعه ایرانی ـ اسلامی، به‌دلیل نقش بنیادین خانواده در شکل‌گیری و تعالی جامعه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. تحولات چند دهه اخیر در حوزه حقوق، مسئولیت‌ها، شرایط و نقش‌آفرینی زنان، چه در محیط خانواده و چه در عرصه‌های اجتماعی، ضرورت بازخوانی اندیشه‌های رهبری شهید، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، درباره زن و جایگاه او را بیش از پیش آشکار کرده است.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که با نگاهی دقیق و تحلیلی، مبانی فکری ایشان درباره زن را مورد بررسی قرار دهیم و تصویری روشن از جایگاه زن در منظومه فکری ایشان به‌دست آوریم؛ تصویری که بتواند در شناخت الگوی مطلوب زن مسلمان و حرکت در مسیر تحقق آن راهگشا باشد.
آنچه در بیانات رهبر شهید به‌روشنی دیده می‌شد، این است که الگوی مطلوب زن، آرمانی اما دست‌نیافتنی نیست؛ بلکه الگویی واقع‌بینانه، قابل تحقق و متناسب با ظرفیت‌ها و توانمندی‌های زنان است. ایشان ضمن تأکید بر کرامت ذاتی زن، نقش بی‌بدیل او در خانواده و ظرفیت‌های گسترده‌اش برای حضور مؤثر در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی و حتی مدیریتی، همواره بر فراهم بودن زمینه دستیابی به این جایگاه نیز تأکید کرد‌ه‌اند. از این منظر، زن در اندیشه ایشان نه موجودی منفعل و نه صرفاً محدود به یک نقش خاص، بلک.ه انسانی اثرگذار، مسئول و برخوردار از فرصت رشد و تعالی در ابعاد مختلف زندگی است
با توجه به اهمیت این موضوع و ضرورت تبیین ابعاد مختلف آن، با پژوهشگر مطالعات زنان، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم تا ابعاد گوناگون جایگاه زن در اندیشه رهبر معظم انقلاب اسلامی، مبانی این دیدگاه و نسبت آن با مسائل و چالش‌های زنان در جامعه امروز را بررسی کنیم و تصویری روشن‌تر از این منظومه فکری پیش روی مخاطبان قرار دهیم. متن این گفت‌وگو در ادامه تقدیم شما خواهد شد.
مهدیه منافی با تأکید بر اینکه نگاه «رهبر شهید» به مسئله زن، ریشه در مبانی اسلام و آموزه‌های قرآنی دارد، گفت: در منظومه فکری ایشان، «کرامتِ زن» جایگاهی بنیادین دارد و زن در تمامی ابعاد وجودی‌اش دیده می‌شود. در این نگرش، نه بُعدِ معنوی نادیده گرفته می‌شود و نه ویژگی‌های فطری و زنانه؛ بلکه ظرفیت‌های انسانی، فردی، خانوادگی و اجتماعیِ زن در کنار هم، و بدون فدا کردنِ یکی به پای دیگری، مورد توجه است.
او «الگوی سوم» را محور اصلیِ اندیشه رهبر شهید پیرامون زنان برشمرد و افزود: این مفهوم به‌طور منسجم در پیام ایشان به کنگره هفت‌هزار شهید زن تبیین شد؛ پیامی که با نقدِ دو الگویِ رایجِ شرقی و غربی، الگویی متعالی و مبتنی بر آموزه‌های اسلامی را ارائه می‌دهد.ر
این پژوهشگر مطالعات زنان در تشریحِ این دو مدلِ رقیب تصریح کرد: در الگوی شرقی، زن عمدتاً به محیط خانه محدود شده و نقش‌آفرینیِ اجتماعی‌اش به رسمیت شناخته نمی‌شود؛ نتیجه این نگاه، نادیده گرفتنِ بسیاری از استعدادها و ظرفیت‌های زن است. در مقابل، الگوی غربی اگرچه حضور اجتماعی زن را می‌پذیرد، اما این حضور را بر پایه نگاهی ابزاری و جنسیتی سامان داده است؛ به‌گونه‌ای که زن نه با توانمندی‌های علمی، فکری و انسانی، بلکه با جذابیت‌های ظاهری سنجیده می‌شود و همین امر، لطمه‌ای جدی به کرامتِ انسانی اوست.
منافی تأکید کرد: رهبر شهید هر دو الگو را ناقص می‌دانستند؛ زیرا هر یک بخشی از حقیقت وجودی زن را نادیده گرفته‌اند. در یک الگو، زن از عرصه اجتماع حذف شده و در الگوی دیگر، ابعاد معنوی، انسانی و هویتی او تحت تأثیر نگاه ابزاری قرار گرفته است. از همین رو، ایشان الگوی سومی را مطرح کردند که در آن، رشد فردی، خانواده، معنویت، مسئولیت اجتماعی و نقش‌آفرینی تمدنی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کند.
وی در تشریح مؤلفه‌های این الگو اظهار کرد: نخستین ساحتِ الگوی سوم، رشد و تعالی فردی است. رهبر شهید معتقد بودند زن پیش از هر چیز باید فرصت خودسازی، تزکیه نفس و شکوفایی استعدادهایش را داشته باشد. این رویکرد، پاسخی است به این شبهه که در اندیشه اسلامی از هویت فردی زن غفلت شده است؛ در حالی که در الگوی سوم، نخستین گام، توجه به شخصیتِ مستقل و رشدِ درونیِ زن است.
وی افزود: دومین ساحت، «خانواده متعادل» است. خانواده در اندیشه رهبر شهید جایگاهی محوری دارد، اما این جایگاه هرگز به معنای محدود کردن زن به فضای خانه یا نادیده گرفتن مسئولیت‌های اجتماعی او نیست. در این نگاه، مسئولیتِ ساخت و حفظ خانواده تنها بر دوش زن نیست، بلکه زن و مرد با ایفای نقش‌های مکمل، بنیان خانواده را پی‌ریزی می‌کنند.
این پژوهشگر مطالعات زنان با اشاره به تفاوت‌های این دیدگاه با رویکردهای دیگر گفت: این نگاه، تفاوتی بنیادین با رویکردِ فردگرایانه در اندیشه لیبرال دارد؛ چراکه در آنجا خانواده عمدتاً بر مدارِ منافعِ فردی تعریف می‌شود، اما در اندیشه رهبر شهید، خانواده نهادی مشترک است که زن و مرد در آن، مسیرِ رشدِ فردی و اجتماعیِ یکدیگر را هموار می‌سازند.
منافی، سومین ساحتِ الگوی سوم را «جهاد اجتماعی» عنوان کرد و گفت: رهبر شهید صرفِ حضورِ فیزیکیِ زن در جامعه را کافی نمی‌دانستند، بلکه بر حضوری مسئولانه، آگاهانه و الهی تأکید داشتند. از این منظر، حضور اجتماعی زمانی ارزشمند است که در مسیر خدمت به خلق، دفاع از ارزش‌های متعالی و مقابله با جریان‌هایی باشد که هویتِ زن و بنیانِ خانواده را هدف گرفته‌اند.
وی افزود: جهاد اجتماعی محدود به فعالیت‌های سیاسی نیست؛ بلکه عرصه‌های علمی، فرهنگی، هنری و خدماتی را نیز در بر می‌گیرد؛ مشروط بر آنکه این حضور در چارچوب مسئولیت الهی و با هدفِ اصلاحِ جامعه و پیشبردِ ارزش‌های اسلامی باشد.
وی چهارمین ساحتِ «الگوی سوم» را «جهادِ امر به معروف و نهی از منکر» دانست و اظهار کرد: در این نگاه، امر به معروف و نهی از منکر فراتر از تذکرهای فردی یا ظاهری است و به‌مثابه منظومه‌ای گسترده برای پاسداری از ارزش‌های الهی، اصلاح جامعه و اقامه واجبات عمل می‌کند. بر همین اساس، خطبه‌های روشنگرانه حضرت زینب (س) در مجلس یزید، تجلیِ بارزِ این جهاد است؛ چنان‌که فلسفه قیام امام حسین (ع) و در دوران معاصر، مجاهدت‌های شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است.
این پژوهشگر، پنجمین ساحتِ الگوی سوم را «ولایتِ اجتماعی» عنوان کرد و افزود: این مفهوم، علی‌رغم اهمیت بنیادین در اندیشه رهبر شهید، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در نگاه غربی، جامعه مجموعه‌ای از افرادِ مستقل با پیوندهایِ حداقلی است؛ اما در نظام اسلامی، جامعه بر پایه روابطِ ولایی، پیوندهای ایمانی و مسئولیتِ متقابل اعضا شکل می‌گیرد که خانواده، نخستین بسترِ تحققِ این پیوندهاست.
منافی با تأکید بر اینکه تمامی این مؤلفه‌ها ریشه در قرآن کریم دارند، گفت: منظومه فکری رهبر شهید درباره زن، کاملاً قرآن‌بنیان بود. آیه 71 سوره توبه با عبارت «وَالمُؤمِنُونَ وَالمُؤمِنَاتُ بَعضُهُم أَولِیَاءُ بَعضٍ»، مبنایِ اصلیِ این الگو است که مسئولیت‌های مشترکِ زنان و مردان مؤمن، از جمله امر به معروف، نهی از منکر، اقامه نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و پیامبر (ص) را تبیین می‌کند.
او با انتقاد از کم‌توجهی به پشتوانه‌های قرآنی در برخی پژوهش‌ها تصریح کرد: فهمِ دقیقِ «الگوی سوم» بدون توجه به ریشه‌های قرآنی آن امکان‌پذیر نیست؛ چراکه رهبر شهید همواره مباحثِ نظریِ خود را بر پایه آیات قرآن استوار می‌ساختند.
وی با هشدار نسبت به برداشت‌های نادرست از این مفهوم افزود: یکی از آسیب‌های جدی، تفسیرهای ناقص از «الگوی سوم» است. گاهی تنها «حضور اجتماعیِ زن» به‌عنوان معیار معرفی می‌شود، در حالی که این الگو مجموعه‌ای از ساحت‌های به‌هم‌پیوسته است و نمی‌توان با تکیه بر یک ویژگی، آن را تقلیل داد. در مقابل، برخی نیز با تفسیرهای بیش‌ازحد محدود یا بسیار گسترده، از منظومه فکری رهبر شهید فاصله می‌گیرند.
این پژوهشگر مطالعات زنان ادامه داد: در سال‌های اخیر و همزمان با تأکید رهبر شهید بر فرزندآوری و تربیت فرزند، گاهی تصویری نادرست از الگوی سوم در جامعه شکل گرفته است. در این برداشت، زن الگوی سوم فردی معرفی می‌شود که باید در سن پایین ازدواج کرده، فرزندان متعدد داشته باشد، هم‌زمان شاغل باشد و حضوری گسترده در عرصه‌های اجتماعی نیز ایفا کند؛ در واقع تصویری از یک ابرزن ارائه می‌شود، در حالی که چنین برداشتی با آنچه رهبر شهید مطرح کرده‌اند، تفاوت دارد.
منافی تأکید کرد: الگوی سوم، فهرستی از ویژگی‌های ظاهری یا مجموعه‌ای از شاخص‌های کمی نیست، بلکه منظومه‌ای فکری است که در آن همه ابعاد هویت زن در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. ممکن است زنی در مقطعی از زندگی نقش مادری پررنگ‌تری داشته باشد و در مقطع دیگر مسئولیت اجتماعی او برجسته‌تر شود. آنچه اهمیت دارد، حرکت در چارچوب نگاه توحیدی و حفظ توازن میان این ساحت‌هاست.
وی با اشاره به نمونه‌های عینی این الگو گفت: رهبر شهید سال‌ها پیش از آنکه مفهوم الگوی سوم را به‌صورت رسمی مطرح کنند، از شخصیت‌هایی نام برده بودند که بسیاری از ویژگی‌های این الگو را در عمل محقق کرده بودند. یکی از این شخصیت‌ها، بنت‌الهدی صدر است.
وی افزود: بنت‌الهدی صدر، بانویی اندیشمند و مبارز بود که با حفظ هویت زنانه خود، نقشی مؤثر در بیداری فکری و فرهنگی جامعه عراق ایفا کرد. رهبر شهید از حرکت او به‌عنوان حرکتی تاریخ‌ساز یاد کرده‌اند و آن را هم‌تراز با نقش‌آفرینی مردان مبارز آن دوران دانستند. نکته قابل توجه آن است که ایشان مجرد بودند و همین مسئله نشان می‌دهد الگوی سوم صرفاً با شاخص‌هایی مانند ازدواج یا تعداد فرزندان تعریف نمی‌شود، بلکه معیار اصلی، نوع نقش‌آفرینی در چارچوب هویت زنانه و منظومه توحیدی است.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین ابعاد الگوی سوم که کمتر مورد توجه قرار گرفته، حرکت زنانه است. رهبر شهید تأکید داشتند که زن باید با حفظ هویت و ویژگی‌های زنانه خود در عرصه‌های مختلف حضور پیدا کند و برای ایفای نقش اجتماعی، الگوهای مردانه را بازتولید نکند.
منافی با اشاره به جلوه‌های عینی الگوی سوم در تحولات اجتماعی سال‌های اخیر اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مصادیق این الگو را می‌توان در حضور گسترده زنان در مراسم تشییع شهدا و اجتماعات مردمی مشاهده کرد. این حضور صرفاً یک مشارکت فردی نبود، بلکه در بسیاری از موارد زنان همراه اعضای خانواده خود در این مراسم حاضر شدند و نشان دادند که می‌توانند محور انسجام و همراه‌سازی خانواده در عرصه‌های اجتماعی باشند.
وی افزود: رهبر شهید در بیانات خود به این نکته اشاره کرده‌اند که حرکت اجتماعی مرد، لزوماً همه اعضای خانواده را با خود همراه نمی‌کند، اما زن به‌دلیل جایگاه ویژه‌ای که در خانواده دارد، می‌تواند خانواده را نیز با خود به میدان بیاورد. حضور پررنگ زنان در این مراسم و همراهی همسران، فرزندان و دیگر اعضای خانواده، جلوه‌ای از همین نقش‌آفرینی بود؛ حضوری که در چارچوب جهاد و ولایت اجتماعی قابل تحلیل است.
این پژوهشگر مطالعات زنان ادامه داد: برخی صاحب‌نظران از این حضور به‌عنوان نمونه‌ای از یک الگوی بومی و غیرغربی مشارکت اجتماعی زنان یاد کرده‌اند؛ الگویی که با نسخه‌های رایج غربی تفاوت اساسی دارد. در این الگو، زن ضمن حفظ هویت زنانه و جایگاه خود در خانواده، در عرصه اجتماع نیز حضوری فعال، اثرگذار و مسئولانه دارد و میان این دو حوزه تعارضی وجود ندارد.
منافی با تأکید بر اینکه «ولایت اجتماعی» در چنین عرصه‌هایی عینیت می‌یابد، گفت: هنگامی که زنان با پیوندهای ایمانی و رویکردی الهی در میدان‌های اجتماعی حاضر می‌شوند، در واقع بخشی از ولایت اجتماعی محقق می‌شود؛ مفهومی که در منظومه فکری رهبر شهید جایگاهی اساسی دارد و زنان نقشی محوری در تحقق آن ایفا می‌کنند.
وی در ادامه با تبیین نسبت میان نقش خانوادگی و مسئولیت اجتماعی زنان، اظهار کرد: رهبر شهید درباره جایگاه مادری تعبیری دقیق داشتند و معتقد بودند نقشی که مادر در تربیت فرزند ایفا می‌کند، جایگزین‌ناپذیر است. در بسیاری از مشاغل و مسئولیت‌های اجتماعی، افراد دیگر می‌توانند وظایف یکدیگر را پوشش دهند، اما در ساحتِ مادری، هیچ‌کس جای مادر را پر نمی‌کند؛ از همین رو، این مسئولیت اولویت و اهمیتی ویژه‌ دارد.
این پژوهشگر افزود: البته این نگاه به معنای نفی فعالیت اجتماعی زنان نیست. رهبر شهید در آخرین دیدار خود با بانوان تصریح کردند که اگر زنی مسئولیتی اجتماعی دارد که انجام آن منحصر به اوست و جایگزینی ندارد، باید با تشخیصِ درستِ اولویت‌ها، میان مسئولیت خانوادگی و اجتماعی خود تصمیم بگیرد. بنابراین، معیارِ اصلی نه ترجیح مطلقِ یکی بر دیگری، بلکه تشخیصِ «اهم و مهم» بر اساس شرایط است.
این پژوهشگر مطالعات زنان افزود: در منظومه فکری شهید آیت ا... سید علی خامنه‌ای، زن باید بتواند با شناختِ دقیقِ وظایف، میان نقش مادری، همسری و فعالیت‌های اجتماعی تعادل برقرار کند. این تعادل، یکی از ویژگی‌های اساسیِ «الگوی سوم» و نقطه تلاقیِ هوشمندانه‌ای است که از افراط و تفریط فاصله دارد.
منافی برای تبیین عملی این الگو، به شخصیت «مرضیه دباغ» اشاره کرد و گفت: معمولاً از خانم دباغ تنها به عنوان یک مبارز سیاسی و مسئول اجتماعی یاد می‌شود، اما کمتر توجه شده که ایشان همزمان همسر و مادر پنج فرزند بودند. الگو بودنِ ایشان نه صرفاً به دلیل حضور اجتماعی، بلکه به سببِ جمعِ هنرمندانه میان هویت زنانه، مسئولیت‌های خانوادگی و نقش‌آفرینی‌های اجتماعی است.
وی با انتقاد از برخی آسیب‌های موجود در برداشت‌ها از فعالیت اجتماعی زنان گفت: گاه مشاهده می‌شود که برخی دختران جوان، تشکیل خانواده را به دلیل مشغله‌های اجتماعی به تعویق می‌اندازند. این در حالی است که از منظرِ رهبر شهید، فعالیت اجتماعی و تشکیل خانواده دو مسیرِ متعارض نیستند، بلکه هر دو بخشی از هویتِ کاملِ زن مسلمان‌اند که باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
منافی با تأکید بر جامعیت الگوی سوم اظهار کرد: در این الگو، زن در چارچوب نظام توحیدی تعریف می‌شود؛ جایی که همه ابعاد وجودی او، از رشد فردی و معنوی تا حضورِ مسئولانه در جامعه و نقش‌آفرینی در تمدن‌سازی اسلامی، به موازات هم پیش می‌رود. از همین رو، حفظ هویت زنانه یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های این الگو به‌شمار می‌رود؛ زیرا در الگوی غربی، هویت زنانه یا نادیده گرفته می‌شود یا به ابزاری برای بهره‌کشی تبدیل می‌شود و در الگوی شرقی نیز بسیاری از ظرفیت‌های اجتماعی و انسانی زن مجال بروز پیدا نمی‌کند.
وی خاطرنشان کرد: رهبر شهید در آخرین دیدار خود با بانوان، بر ضرورت تدوین «منشور هویت زن» و جایگاه «زوجیت» تأکید ویژه‌ای داشتند. از نگاه ایشان، زن و مرد نه در تقابل، بلکه در نسبتِ تکمیل‌کنندگی تعریف می‌شوند و خانواده نخستین عرصه تحقق این هم‌افزایی است. این الگو، چارچوبی جامع برای تبیین هویت زن مسلمان است که ضمن پاسداشتِ کرامت و هویت زن، زمینه نقش‌آفرینی مؤثر او را در خانواده و جامعه فراهم می‌کند.