یک نویسنده همدانی گفت: اشعار پروین اعتصامی در زیر لایه‌های ساده خود، عمق بسیاری دارند و درنهایت به پند و حکمتی اخلاقی می‌رسند که شاعر آن را در قالب شعر و مناظره به مخاطب منتقل می‌کند؛ این ویژگی‌ها باعث شده است که پروین جایگاه ویژه‌ای در ادبیات ایران داشته باشد.

سپهرغرب، گروه - فاطمه فراقیان :

در خردادماه 1303 جشن فارغ‌التحصیلی پروین در مدرسه برپا شد؛ او در آن جشن درباره بی‌سوادی و بی‌خبری زنان ایران حرف زد. اعتصامی در قسمت‌هایی از اعلامیه «زن و تاریخ» گفته است:

«داروی بیماری مزمن شرق، منحصر به تعلیم و تربیت است. تعلیم و تربیت حقیقی که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گسترده مستفیذ کند. پیداست برای مرمت خرابی‌های گذشته، اصلاح معایب حالیه و تمهید سعادت آینده، چه مشکلاتی در پیش است. ایرانی باید ضعف و ملالت را از خود دور کرده، تند و چالاک از این پرتگاه‌ها عبور کند».

پروین از کودکی سرودن شعر را آغاز کرد و هم‌زمان با تحصیل، شعر نیز می‌سرود. پدرش در کودکی اشعاری از حافظ و سعدی را به او می‌داد تا با تغییر قافیه، شعر دیگری بسراید و وزن آن را تغییر دهد تا در سرودن شعر تجربه پیدا کند. همچنین گاهی قطعه‌هایی زیبا و لطیف از کتاب‌های خارجی (انگلیسی، فرانسوی، ترکی و عربی) جمع می‌کرد و پس از ترجمه به فارسی، پروین را تشویق می‌کرد تا آن‌ها را به‌صورت شعر درآورد.

شعر او در زیرمجموعه ادبیات تعلیمی طبقه‌بندی می‌شود و سبک شعری‌اش مورد علاقه بسیاری از مخاطبان خاص شعر است؛ در شعر پروین استفاده‌هایی از سبک شعرای بزرگ پیشین نیز دیده می‌شود.

این شاعر قبل از دومین نوبت چاپ دیوان اشعارش در سن 34 سالگی از دنیا رفت؛ بسیاری از منابع زندگینامه پروین اعتصامی علت مرگ او را بیماری حصبه دانسته‌اند و به پاس زحمات فراوان پروین اعتصامی در زمینه شعر معاصر ایران و سبک شعر مناظره‌ای، روز 25 اسفندماه (16 مارس)، به‌عنوان روز بزرگداشت پروین اعتصامی شاعر ایرانی نام‌گذاری شده است.

حال بر آن شدیم تا در این شماره از صفحه درهای دری روزنامه سپهرغرب به سراغ سرکار خانم مریم زرنشان که در رابطه با پروین اعتصامی کتابی تألیف کرده‌اند و این کتاب سه نشان لاک‌پشت پرنده از سوی شورای کتاب جمهوری اسلامی دریافت کرده است، برویم تا با ما و شما از این بانوی شاعر بگوید؛ در ادامه برای خواندن متن این مصاحبه، با ما همراه باشید:

این نویسنده همدانی با بیان اینکه پروین اعتصامی اختر چرخ ادب و شاعر برجسته معاصر دوره پهلوی بیست‌وپنجم اسفندماه 1285 در خانواده‌ای فرهنگی و علاقه‌مند به ادب متولد شد، گفت: این شاعر از کودکی به شعر و ادبیات علاقه نشان می‌داده است و درحالی که کودکان هم‌سن‌وسالش با بازی مشغول بوده‌اند، او در گوشه‌ای آرام به کتاب‌خوانی و شعرخوانی مادرش گوش می‌داده است.

مریم زرنشان با اشاره به اینکه پدر پروین یوسف اعتصام‌الملک نویسنده و فعال سیاسی مشهور عصر قاجار و مدیرمسئول و سردبیر مجله «بهار» بوده و مادرش نیز با تخلص «شوری» شعر می‌سروده است، ابراز کرد: والدین پروین به استعداد خاص او پی برده و پدرش نخستین معلمش می‌شود؛ وی در 6 سالگی به همراه خانواده به تهران مهاجرت می‌کند.

وی با اشاره به جلسات هفتگی شعرخوانی در منزل پدر پروین با حضور شخصیت‌هایی چون سعید نفیسی و ملک‌الشعرای بهار، عنوان کرد: حضور پروین در این جلسات از کودکی، موجب شکوفایی استعداد و ذوق شعری او شد.

زرنشان با بیان اینکه پروین ابتدا در تهران و در مدرسه‌ای آمریکایی و معتبر به تحصیل مشغول شد، به ادامه تحصیل و یادگیری زبان‌های انگلیسی و عربی در آن مدرسه اشاره کرد.

وی افزود: پروین ازدواج ناموفقی را تجربه کرد که به طلاق انجامید؛ با توجه به حساسیت و ظرافت شاعرانه، درنظر گرفتن اختلاف سنی و تفاوت‌های شخصیتی با همسر نظامی‌اش، ادامه زندگی مشترک امکان‌پذیر نبوده است.

زرنشان با اشاره به فعالیت پروین در کتابخانه و بخش پژوهش، گفت: او مدتی به‌عنوان کتابدار مشغول به کار بوده و با افراد مختلفی در محیط کتابخانه آشنا شده؛ اما درمجموع شخصیتی ساده، کم‌حرف و به دور از حاشیه داشته است.

وی در ادامه بیان کرد: قالب‌های شعری پروین بیشتر مثنوی و قطعه بوده‌ و تعداد کمی هم قصیده دارد؛ او سبکی خلاقانه و نگاهی نو در شعر داشته است. پروین در قالب مناظره از زبان اشیای بی‌جان شعر می‌گفت؛ مانند گفت‌وگوی سیر با پیاز، گوهر با سنگ، نخ با سوزن و غیره. این اشعار در زیر لایه‌های ساده خود، عمق بسیاری دارند و درنهایت به پند و حکمتی اخلاقی می‌رسند که شاعر آن را در قالب شعر و مناظره به مخاطب منتقل می‌کند. این ویژگی‌ها باعث شده است که پروین جایگاه ویژه‌ای در ادبیات ایران داشته باشد.

این نویسنده همدانی با بیان اینکه سبک پروین اعتصامی بین سبک‌های هندی، خراسانی و عراقی است، گفت: ملک‌الشعرای بهار معتقد بوده که اشعار او تحت تأثیر ناصرخسرو و سعدی سروده شده‌اند و به احتمال زیاد، بیشتر با سعدی مأنوس بوده است. اخوان ثالث نیز این اعتقاد را داشته که پروین کمتر به بیان احساسات شخصی خود در اشعارش توجه می‌کرده، موضوعی که با تورق دیوانش، به‌خوبی درک می‌شود؛ احساسات زنانه در شعرهای او کم‌رنگ بوده، اما عمق و تأمل‌برانگیزی آن باعث ماندگاری و تجدید چاپ مکرر کتابش شده است.

زرنشان با اشاره به اینکه دیوان پروین اعتصامی در کنار دیوان بزرگان ادبیات همچون سعدی، حافظ و مولانا در خانه‌های اهل کتاب یافت می‌شود، ابراز کرد: حال این سؤال مطرح می‌شود که چرا کتاب او همواره در کنار این ناموران می‌درخشد؟ تأثیر اشعار پیشینیان و نگاه ژرف وی به مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و انعکاس این موارد در اشعارش، باعث ماندگاری شعر او شده است. پروین با ظرافت و دقت رنج‌ها، شکاف‌های طبقاتی، ظلم و ستم‌ها و بدبینی‌های موجود در جامعه را به تصویر کشیده و درنهایت، به حکمت اخلاقی دست یافته؛ این خصیصه، از ویژگی‌های برجسته پروین اعتصامی است.

وی با بیان اینکه در دهه 90 کتابی با عنوان «قرار با ستاره» درباره پروین اعتصامی نوشته‌ام، افزود: این کتاب از سوی انتشارات گویا منتشر شده و از سری کتاب‌هایی بوده که درباره شاعران و نویسندگان است.

این نویسنده همدانی با اشاره به اینکه این مجموعه شامل زندگینامه 10 شاعر برتر ازجمله سیمین دانشور و فروغ فرخزاد است، گفت: «قرار با ستاره» به زندگی‌نامه پروین اعتصامی می‌پردازد و این کتاب‌ها به‌صورت مجله‌ای هستند؛ یعنی در هر صفحه، خلاصه‌ای از زندگی هر شاعر و سپس اشعار او ارائه می‌شود.

زرنشان ادامه داد: این کتاب‌ها با رویکردی مستند و با ذکر منابع، اخبار و اطلاعات مربوط به شاعران معاصر را گردآوری می‌کنند؛ کتاب شامل بخش‌های زندگینامه، تحلیل محتوا و نبوغ شاعر، نظرات موافقان و مخالفان، حقایقی کمترگفته‌شده از زندگی شاعر، دیدگاه منتقدان ادبی و درنهایت نمونه‌هایی از اشعار شاخص او است.

وی با اشاره به طراحی رنگی و همراهی تصاویر در این کتاب، گفت: «قرار با ستاره» می‌تواند تجربه‌ای جذاب و آموزنده برای علاقه‌مندان به ادبیات باشد؛ چراکه به جنبه‌هایی از زندگی و آثار پروین اعتصامی می‌پردازد که کمتر شنیده شده است.

زرنشان با اشاره به فروتنی و متانت پروین اعتصامی، عنوان کرد: حتی رضاشاه تمایل به تجلیل از او داشت، اما پروین از پذیرش نشان لیاقت امتناع کرد و دعوت‌ها را نمی‌پذیرفت که این مهم نشان‌دهنده روحیات خاص او است.

وی افزود: اشعار پروین در جایزه بزرگ ادبی لفنبرگ آلمان برگزیده شد. متأسفانه این شاعر در سن 34 سالگی و در اوج شکوفایی از دنیا رفت و این فقدان باعث شد تا از تولید آثار ارزشمند او محروم شویم.

زرنشان در پایان سخنانش با اشاره به درگذشت پروین در سال 1320، گفت: خانه پروین در تبریز اکنون به یک مؤسسه فرهنگی تبدیل شده است که جلسات و نمایشگاه‌های فرهنگی در آن برگزار می‌شود و میراث فرهنگی او بازسازی شده است.

در پایان این مصاحبه میهمان یکی از اشعار پروین اعتصامی باشید:

محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت

مست گفت ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست

گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان میروی؟

گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست

گفت: می‌باید تو را تا خانه قاضی برم

گفت: رو صبح آی، قاضی نیمه‌‌شب بیدار نیست

گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم

گفت: والی از کجا در خانه خمار نیست؟

گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب

گفت: مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست

گفت: دیناری بده پنهان و خود را وارهان

گفت: کار شرع، کار درهم و دینار نیست

گفت: از بهر غرامت، جامه‌ات بیرون کنم

گفت: پوسیدست، جز نقشی ز پود و تار نیست

گفت: آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه

گفت: در سر عقل باید، بی‌کلاهی عار نیست

گفت: می‌ بسیار خوردی، زان چنین بیخود شدی

گفت: ای بیهوده‌گو، حرف کم و بسیار نیست

گفت: باید حد زند هشیار مردم، مست را

گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست

فاطمه فراقیان