در دوره پهلوی اول و دوم، به جهت وجود اختناق و بی‌عدالتی در جامعه، شاهد ورود مضامین سیاسی و اجتماعی در شعر و نثر شاعران و نویسندگان بوده‌ایم؛ یکی از شاعرانی که در این زمینه جزء سرآمدان به حساب می‌آید، فرخی یزدی است. این شاعر مسائل و مشکلات فراوان در زمینه اجتماع و سیاست طی آن دوره را تاب نیاورد و مانند بسیاری از همتایان خود، برای طرح دغدغه‌های هم‌وطنانش، روی به ادبیات اعتراضی آورد. این کار فرخی یزدی به‌ظاهر عاقبت خوشی برای او نداشت و زندان، شکنجه و مرگ را برایش به ارمغان آورد؛ اما نام نیک و اشعار تأثیرگذار وی در میان آنانی که ظلم را برنمی‌تابند، تا ابد زنده است.
اشعار فرخی یزدی دارای سادگی و صمیمیتی بوده که آن را برای مخاطب عام، قابل فهم می‌کند و با وجود آنکه ایدئولوژی شاعر در آن‌ها مطرح می‌شود، همچنان ازنظر ادبی نیز جایگاه دارد. همچنین طرح مباحث زندان در شعر فرخی یزدی و ورود ادبیات زندان به آن‌ها نیز قابل توجه است.
فعالیت‌های مطبوعاتی و انتشار روزنامه طوفان فرخی یزدی نیز بستری بود که شاعر اندیشه خود را در قالب شعر، به مردم برساند؛ روزنامه‌ای که بارها توقیف شد و سردبیر خود را راهی زندان کرد.
حال با توجه به آنکه در ماه بهمن هستیم و این ماه برای ایرانی‌ها یادآور حماسه 22 بهمن، انقلاب 57 و مبارزه با ظلم است، به سراغ محمدجواد آزادی یزدی، مدیر خانه‌موزه فرخی یزدی رفتیم تا با ما و شما از شخصیت و شعر این شاعر انقلابی و لب‌دوخته تاریخ بگوید؛ در ادامه با ما همراه باشید:
مدیر خانه‌موزه فرخی یزدی در سخنانی به تبیین ابعاد زندگی و میراث فرخی یزدی پرداخت و با تأکید بر شخصیت شجاع و فراتر از شاعر صرف بودن وی، گفت: مهم است که این شخصیت را فقط در قالب یک شاعر نبینیم؛ فرخی یزدی را می‌توان یکی از چهره‌های تأثیرگذار در پیوند میان شعر، اندیشه و کنش اجتماعی در تاریخ معاصر ایران توصیف کرد.
* نگاه متفاوت و مسئولانه فرخی یزدی به شعر
محمدجواد آزادی یزدی با اشاره به اینکه فرخی در سال 1268 خورشیدی در شرایطی متولد شد که فقر، نابرابری و فشارهای اجتماعی بخشی از زیست روزمره مردم بود، افزود: تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه‌ای که تحت مدیریت انگلیسی‌ها بود، آغاز کرد و به‌دلیل درگیری‌های فکری و اعتراضی که به فضای حاکم بر مدرسه داشت، اخراج شد؛ همین امر باعث شد نگاه او به شعر، متفاوت و مسئولانه باشد.
* حادثه لب دوختن و تحول فکری
مدیر خانه‌موزه فرخی یزدی با اشاره به ماجرای دوخته شدن لب‌های فرخی یزدی به‌دلیل سرودن شعر انتقادی علیه حاکم یزد، اذعان کرد: این حادثه، فرخی را برای همیشه به‌عنوان شاعر لب‌دوخته در تاریخ ثبت کرد؛ فرخی خیلی زود به این نتیجه رسیده بود که شعر می‌تواند فراتر از زیبایی کلام، نقش اجتماعی و انتقادی هم داشته باشد.
وی با بیان اینکه یکی از ویژگی‌های شعر فرخی یزدی ورود مضامین سیاسی، عدالت‌خواهانه و اجتماعی به غزل او بود، تأکید کرد: به همین دلیل است که اشعار فرخی هم برای مخاطب عام قابل فهم است و هم ازنظر ادبی، جایگاه قابل توجهی دارد.
آزادی یزدی با اشاره به رفتن فرخی از یزد به تهران و ادامه فعالیت‌های مطبوعاتی از طریق انتشار روزنامه طوفان، افزود: او از طریق قلم، نقد اجتماعی و سیاسی را با صراحت دنبال کرد و روزنامه طوفان او بارها توقیف شد؛ همین توقیف‌ها، نشان‌دهنده اثرگذاری و شجاعت مواضع او هستند.
* نمایندگی مجلس و زندان
مدیر خانه‌موزه فرخی یزدی با اشاره به انتخاب فرخی به‌عنوان نماینده مردم یزد در هفتمین دوره مجلس شورای ملی، گفت: او در آنجا نیز رویکرد انتقادی و مستقل خود را حفظ کرد، اما متأسفانه بارها بازداشت و زندانی شد و تحت فشار قرار گرفت.
وی با بیان اینکه فرخی در دوران زندان نیز به سرودن شعر ادامه داد، عنوان کرد: شعرهای زندان او نمونه روشنی از پیوند میان ادبیات و تجربه زیسته هستند؛ شعرهایی که از دل رنج و محدودیت نوشته شده است.
* شهادت و میراث ماندگار
آزادی یزدی با اشاره به شهادت فرخی در سال 1318 خورشیدی در زندان قصر، گفت: او توسط پزشک احمدی (ساواکی معروف و جلاد) با آمپول هوا، به قتل رسید و حتی جسدش شبانه از زندان خارج شد و مزار مشخصی برای او باقی نمانده است.
مدیر خانه‌موزه فرخی یزدی با بیان این مطلب، تأکید کرد: اما آنچه باقی ماند، شعر او است؛ شعری که همچنان خوانده می‌شود و درباره عدالت و کرامت انسانی سخن می‌گوید. فرخی یزدی از آن چهره‌هایی است که باید فراتر از رویدادها و سالگردها، به او پرداخته شود، چراکه شعر و زندگی او یادآور این نکته است که کلمه اگر از دل باور و صداقت بیرون بیاید، می‌تواند ماندگارتر از هر چیز باشد.
* وضعیت خانه موزه فرخی یزدی
وی در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت خانه‌موزه فرخی یزدی پرداخت و با اشاره به ثبت ملی این خانه در سال 1388 توسط عموزاده فرخی (آقای رضا سخندان)، گفت: این خانه تحت عنوان خانه فرخی یزدی در فهرست آثار ملی به ثبت رسید؛ این خانه تنها یک بنای تاریخی نیست، فضایی به‌شمار می‌رود که زندگی و اندیشه فرخی در آن شکل گرفته است.
آزادی یزدی با بیان اینکه در سال 1397 مرمتی در این خانه انجام شد، افزود: متأسفانه این خانه به سمت تعطیلی رفت که بخشی از آن به‌دلیل شرایط دوران کرونا بود؛ پس از آن هم در سال 1401، یک سیل در یزد بخشی از خانه را تخریب کرد.
وی در پایان سخنانش با اشاره به پیگیری‌های درحال انجام، اذعان کرد: ما درحال پیگیری برای مرمت مجدد خانه هستیم تا به زودی در معرض بازدید علاقه‌مندان به فرهنگ، ادب و شخصیت فرخی یزدی قرار گیرد.
* در پایان این مصاحبه میهمان شعری از شاعر لب‌دوخته باشید:
«هر لحظه مزن در، که در این خانه کسی نیست
بیهوده مکن ناله، که فریادرسی نیست
شهری که شه و شحنه و شیخش همه مستند
شاهد شکند شیشه، که بیم عسسی نیست
آزادی اگر می‌طلبی، غرقه به خون باش
کاین گلبن نوخاسته، بی‌خار و خسی نیست
دهقان رهد از زحمت ما یک نفس اما
آن‌روز که دیگر ز حیاتش نفسی نیست
با بودن مجلس بود آزادی ما محو
چون مرغ که پابسته ولی در قفسی نیست
گر موجد گندم بود از چیست که زارع
از نان جوین سیر به قدر عدسی نیست
هر سر به هوای سر و سامانی ما را
در دل بجز آزادی ایران هوسی نیست
تازند و برند اهل جهان گوی تمدن
ای فارس مگر فارس ما را فرسی نیست
در راه طلب فرخی ار خسته نگردید
دانست که تا منزل مقصود بسی نیست»

فاطمه فراقیان