تا پیش از یک‌جانشینی عمده جوامع انسانی و تصمیم بر توسعه شهرها، تغییرات اقلیمی با خود فصل کوچ و سفر میان ییلاق و قشلاق را به همراه می‌آوردند، فرآیندی که به خاطر گریز از آب و هوای نامناسب پیش‌بینی شده بود و هنوز هم در میان کوچ‌نشینان در سطح جهان رواج دارد. اما از زمانی که بخش اعظم جوامع انسانی روی به اقامتگاه‌های دائمی آوردند و تصمیم گرفتند در نقاط مختلف با شرایط گوناگون مستقر شوند، بحث چگونگی مقابله با آب و هوای نامناسب در آن منطقه مطرح بوده است. عوامل بسیاری در این میان مورد استفاده قرار گرفته‌اند تا بتوان با بدترین ویژگی‌های اقلیمی هر منطقه کنار آمده از معماری، مصالح ساختمانی گرفته تا در نهایت استفاده از سامانه‌های متفاوت خنک‌کننده یا گرم‌کننده حال آنکه طی چندسال اخیر موضوع تغییرات اقلیمی و گرمایش شهرها بیشتر شده همین مسئله پرداخت به این مسئله را ازسوی کارشناسان به اولویت غیر قابل انکار بدل کرده است. بنابراین با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا دراین‌باره گفت‌وگویی با عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید: محمدرضا عراقچیان با بیان اینکه ما در حوزه ساختمان به لحاظ قانونی و آیین‌نامه مشکل نداریم گفت: در این بخش آیین‌نامه‌ای تحت عنوان مبحث 19 وجود دارد که در آن روش‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی نشان داده شده است. وی با تأکید بر اینکه اگر این آیین‌نامه‌ به‌درستی رعایت شود در سطح شهر حدود 30 تا 35 درصد در مصرف انرژی صرفه‌جویی خواهد شد، گفت: این عدد بیانگر میانگین جهانی است. وی افزود: نباید این تلقی شود که این عدد در مقیاس کشوری عدد کمی است زیرا اگر همه ساختمان‌ها مبحث 19 را رعایت کنند می‌توانیم یک فاز از پارس جنوبی را تعطیل کنیم. این معمار با تأکید بر اینکه همین صرفه‌جویی در صورت تحقق در بخش صنعت، خدمات، لوازم خانگی و کشاورزی هرکدام می‌تواند تعطیل کردن دو فاز پارس جنوبی را موجب شوند، ابراز کرد: این موضوع بیانگر آن است که در کشور از نظر مصرف انرژی در شرایط نامتعارف بین‌المللی قرار داریم. عراقچیان با بیان اینکه در این بین تعداد انگشت‌شماری از شهرهای ایران همچون همدان در موضوع صرفه‌جویی به‌ویژه در رعایت مبحث 19 ورود خوبی داشته‌اند، تشریح کرد: در همدان ساختمان‌ها در رعایت این موضوع کیفیتی 90 درصدی را رقم زده و عدد صرفه‌جویی در این بخش در همدان حدود 20 تا 25 درصد است. وی با اشاره به اینکه البته در این بخش یک نقص مشهود است و آن شهرسازی است، افزود: در حال حاضر در حوزه مقررات ملی ساختمان با داشتن 23 آیین‌نامه مشکل نداریم اما در حوزه شهرسازی آیین‌نامه رسمی وجود ندارد بنابراین شهرسازان و طراحان شهری ما برحسب گرایشی که دارند و تجربه‌ای که طی سالیان فعالیت پیدا کرده‌اند طراحی‌هایی که انجام می‌دهند عمدتاً منطبق با موضوعات زیست‌محیطی نیست. وی ادامه داد: علاوه بر این چون فشارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بر آن تحمیل می‌شود تراکم نفر در هکتار را در بالاترین عدد ممکن درنظر می‌گیرند و یا اینکه صرفه‌جویی در مصرف زمین یکی از مؤلفه‌های تحمیل‌شده بر آنان است. این عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا با بیان اینکه متأسفانه حتی قانونی هم وجود ندارد که تأیید سازمان حفاظت از محیط زیست در تهیه و تدوین طرح‌های جامع مورد تأکید قرار گیرد، افزود: همانطور که در صنعت نیز این قدرت برای این سازمان دیده نشده است. عراقچیان با تأکید بر اینکه شهرسازی و دانش طراحی شهری درست متشکل از 17 رشته و تخصص است که اگر تحقق یابد شهری پایدار نتیجه آن خواهد بود، تشریح کرد: در صورتی که این امر به‌درستی انجام نشود عواقب نامطلوبی را در حوزه اقلیمی شاهد خواهیم بود. وی ابراز کرد: نخستین مسئله در شهرسازی، جانمایی درست شهری است، اینکه من شهر را کجا بسازم که در مسیر جریان‌های مناسب اقلیمی همچون باد قرار گیرد تا در آینده شهر دچار آلودگی هوای کمتری شود؟ این استاد دانشگاه افزود: مسئله بعدی حائز اهمیت در پایداری شهر به چگونگی استقرار بازمی‌گردد یعنی ساختمان‌ها و معابر شهری در چه راستایی قرار گیرند که بهترین آفتاب و بهترین باد و شرایط آب و هوایی را برای شهر رقم بزنند؟ عراقچیان با بیان اینکه شهرسازان ما با کمک اقلیم‌شناسان باید شهر را در بخش‌های مختلف پهنه‌بندی کنند، تصریح کرد: بحث بعدی مطرح در این باب این است که شهرسازان ما برای ارتفاع شهر چه حدی قائل شوند تا ساختما‌ن‌ها خود به مانع اقلیمی بدل نشوند؟ زیرا امروز در بسیاری از شهرها، برج‌ها و ساختمان‌های بالای چهار طبقه مانع از جریان هوا در شهر‌ها شده‌اند، این مشکل را می‌توان با جانمایی درست تا حدود زیادی مدیریت کرد. وی با بیان اینکه یکی دیگر از عواملی که می‌تواند در شهرسازی پایدار کمک کند، شناسایی تغییرات اقلیمی است. این امر خود دو مقیاس خرد یا داخلی و کلان و جهانی را داراست، تشریح کرد: هر آنچه در خصوص شهرسازی تاکنون عنوان شده دربرگیرنده مقیاس داخلی خرد است یعنی اگر شهرساز شهر ما را خوب طراحی کند مشکلات اقلیمی کمتری بر آن مترتب خواهد شد. این استاد دانشگاه ادامه داد: مقیاس بعدی در سطح منطقه‌ای مطرح است مثلاً در تغییر اقلیم خاورمیانه، تنها همدان مقصر نیست بلکه همه کشورهای حاضر در این منطقه و حتی کشورهای اروپایی و آمریکایی در این فضا نقش داشته‌اند. عراقچیان در پاسخ به این سؤال که الزامات مورد نیاز در ساخت ساختمان‌ها برای صرفه‌جویی انرژی کدام است، گفت: ما در مبحث 19 تلاش می‌کنیم که پوسته بیرونی ساختمان را عایق کنیم. وی با بیان اینکه عایق پوسته خارجی باعث می‌شود برودت و گرمایش ساختمان از این لایه خارج نشود، تشریح کرد: برای این کار دیوارها، سقف و کف عایق می‌شوند. عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا افزود: هرجا امکان انتقال حرارت وجود دارد می‌بایست در ساختمان عایق‌بندی شود، بنابراین اگر بخواهیم اولویت‌بندی کنیم در حال حاضر پنجره نخستین عامل هدررفت انرژی است. در مرتبه بعد سقف، دیوار‌های خارجی و کف قرار می‌گیرند اما باید به این نکته توجه کرد که کل ایران در یک اقلیم نیستند پس نمی‌توان برای عایق‌بندی نسخه واحدی پیچید زیرا ما در کشور با چهار اقلیم عمده و 32 خرده اقلیم مواجهیم که هریک نسخه جداگانه می‌طلبد. عراقچیان در خصوص طراحی شهری و تأثیر آن نیز، گفت: در بحث جداره‌سازی و تأثیر آن بر صرفه‌جویی انرژی باید بگویم دو موضوع مطرح است، نخست اینکه اگر جداره‌های شهری همان ساختمان‌های عایق‌شده بر اساس مبحث 19 باشند ما از این طریق مشکل را حل کرده‌ایم پس رعایت و اجرای درست مبحث 19 می‌تواند یکی عوامل مؤثر در این بخش باشد. وی افزود: یکی دیگر از عوامل مؤثر در این بخش استفاده از رنگ و پالت رنگی در شهر است که باید توسط طراحان شهری و نویسندگان ضابطه‌مند مورد توجه قرار گیرد زیرا در نظر بگیرید که اگر تمام دیوارهای شهر سیاه باشند برای زمستان مناسب است اما برای تابستان شهر را به جزایر حرارتی بدل خواهد کرد. مع‌الوصف با توجه به آنچه گفته شد با توجه به افزایش مصرف روزافزون انرژی و استفاده بدون حد و مرز از سوخت‌های فسیلی نگرانی‌های زیادی برای تأمین منابع انرژی که مهم‌ترین عامل زیستی برای بقا در آینده شهرها است، ایجاد کرده و در عین حال همانطور که پیشتر عنوان شد تغییرات اقلیمی مشکلات محیط زیستی را در پی عدم استفاده درست از انرژی فراهم کرده؛ بنابراین جهت‌گیری صحیح ساختمان‌ها و شهرسازی با توجه به اقلیم منطقه جغرافیایی، نحوه تابش خورشید در فصول گرم و سرد سال، زمان طلوع و غروب خورشید، ضرورت گرم کردن ساختمان در زمستان و یا تأمین انرژی سرمایشی در تابستان و روشنایی مطلوب در ساعات روز، می‌تواند مصرف انرژی را کاهش دهد البته اینکه همدان در رعایت مبحث 19 جزو شهرهای سرآمد و الگو است خود امری ستودنی است که این امر را باید به جامعه نظام مهندسی استان تبریک گفت اما بدان معنا نیست که از طراحی شهر غافل شد زیرا همدان همچون سایر شهرها در نبود قانون و آیین‌نامه رسمی در این حوزه دچار نقص فاحش است چراکه امروز در بدیهی‌ترین مؤلفه تأثیرگذار یعنی رنگ، آنچه در همدان قابل مشاهده است جز رنگ خاکستری نیست.

طاهره ترابی مهوش