با حضور جمعی از اساتید دانشگاه، مدیران شهری و فعالان حوزه برنامه‌ریزی، برنامه «فرصت گفت‌وگو» با موضوع بررسی بودجه شهرداری در دفتر تحریریه روزنامه سپهرغرب برگزار شد.
این نشست تخصصی با حضور دکتر محمدرضا عراقچیان عضو هیئت‌ علمی دانشگاه بوعلی‌سینا، دکتر امیرحسین رهبر مسئول تدوین برنامه راهبردی شهرداری همدان، محسن صادقیان رئیس جامعه اسلامی مهندسان همدان و مجتبی حمزه‌رستگار معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان برگزار شد و حاضران به تبیین ابعاد مختلف بودجه‌ریزی شهری، نسبت بودجه با برنامه راهبردی و چالش‌های تحقق‌پذیری اهداف مالی شهرداری پرداختند که بخش اول این برنامه را در ادامه می‌خوانید:
* شهرداری‌ها نهادهایی مردمی‌اند و ریشه‌ای عمیق در تاریخ مدیریت شهری ایران دارند
عضو هیئت‌ علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با اشاره به جایگاه اجتماعی شهرداری‌ها، گفت: شهرداری‌ها به‌عنوان نهادهایی مردمی، در ساختار زندگی اجتماعی شهرها همواره به‌عنوان بخشی از جامعه و نه صرفاً جزئی از حاکمیت، شناخته شده‌اند. به همین دلیل، حساسیت افکار عمومی نسبت به نحوه اداره شهرداری‌ها بسیار بیشتر از سایر دستگاه‌های اداری است.
محمدرضا عراقچیان افزود: مردم معمولاً نسبت به نحوه اداره نهادهایی مانند ثبت احوال حساسیت چندانی ندارند، اما اداره شهرداری‌ها برایشان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه نوعی احساس مسئولیت درونی نسبت به مدیریت شهر وجود دارد. هرچند در گذشته حکم شهرداران از سوی دولت‌ها صادر می‌شد، اما شهرداران اغلب چهره‌هایی با مقبولیت اجتماعی بودند و همین موضوع جایگاه ویژه شهرداری را در ذهن جامعه شکل داده است.
وی با اشاره به پیشینه تاریخی بلدیه در ایران، تصریح کرد: از زمان تأسیس بلدیه تهران طبق قانون در سال 1286 و همچنین شکل‌گیری شهرداری همدان به‌عنوان چهارمین بلدیه کشور در سال 1289، این نگاه مردمی نسبت به شهرداری‌ها وجود داشته است. البته باید تأکید کرد که حتی پیش از راه‌اندازی رسمی بلدیه تهران، در متون تاریخی از «بلدیه همدان» نام برده شده است؛ هرچند شکل قانونی آن مربوط به سال 1289 بوده، اما در نوشته‌های تاریخی سال 1285 نیز از بلدیه همدان به‌عنوان ساختاری سازمان‌یافته برای اداره شهر یاد شده است. این ساختار اگرچه نام شهرداری نداشته، اما ریشه‌های آن همان نهاد شهرداری امروزی بوده است.
عضو هیئت‌ علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان ادامه داد: این موضوع نه‌تنها در منابع داخلی، بلکه در نوشته‌های برخی مورخان خارجی نیز مطرح شده است؛ برای نمونه، یکی از مورخان روس که درباره ساختار تاریخی ایران پژوهش کرده، اشاره می‌کند که منظم‌ترین نظام بودجه‌ریزی شهری در تاریخ ایران مربوط به دوران خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی بوده است.
به گفته وی، براساس اسناد موجود خواجه رشیدالدین ساختار بودجه‌ریزی شهری و روستایی را به‌گونه‌ای سامان داده بود که امکان تخلف و خطا به حداقل می‌رسید.
عراقچیان خاطرنشان کرد: این نظام منسجم پس از آن دوره تداوم نیافت و به‌تدریج دچار فروپاشی شد، اما تجربه موفق آن نشان می‌دهد که مدیریت مالی شهری در ایران سابقه‌ای عمیق و قابل اتکا دارد.
وی افزود: در دوره‌های بعد، به‌ویژه تا پیش از دهه 1340، شهرداری‌ها به‌دلیل دریافت بودجه از دولت، حساسیت چندانی نسبت به نظام درآمد–هزینه نداشتند، اما از حدود سال 1346 به بعد، نظام بودجه‌ریزی در شهرداری‌ها به‌تدریج منظم‌تر شد.
این استاد دانشگاه با اشاره به تحولات دوران دولت سازندگی، گفت: در آن مقطع تصمیم بر خودکفایی شهرداری‌ها گرفته و بودجه‌های دولتی آن‌ها حذف شد، بدون آنکه زیرساخت‌های لازم برای اداره مستقل شهرداری‌ها به‌تدریج فراهم شود؛ به‌عبارتی، شهرداری‌ها «یتیم» شدند، بدون آنکه آموزش دیده باشند چگونه به‌درستی درآمدزایی کنند. این موضوع موجب شد برخی شهرداری‌ها برای تأمین منابع مالی، به روش‌هایی مانند فروش تراکم و فروش ارتفاع روی بیاورند.
وی این روند را خطایی بزرگ دانست و تأکید کرد: اصل خودکفایی شهرداری‌ها تصمیم نادرستی نبود، اما باید به‌صورت تدریجی و مرحله‌به‌مرحله اجرا می‌شد؛ همانند کودکی که باید آرام‌آرام مهارت‌های زندگی مستقل را بیاموزد، نه اینکه ناگهان بدون حمایت رها شود.
عراقچیان با اشاره به وضعیت کنونی بودجه‌ریزی شهری، گفت: امروز نظام بودجه‌ریزی در شهرداری‌ها به‌تدریج درحال اصلاح است. دوره‌ها و کلاس‌های آموزشی متعددی از سوی سازمان شهرداری‌ها برگزار می‌شود و مباحث مختلفی درباره اصلاح ساختار بودجه‌ریزی مطرح است. بااین‌حال، آنچه در این حوزه اهمیت اساسی دارد، حرکت به سمت بودجه‌ریزی برنامه‌محور است؛ مدلی که در آن برنامه، مبنای تخصیص منابع قرار می‌گیرد و می‌تواند زمینه‌ساز شفافیت و کارآمدی بیشتر در مدیریت شهری باشد.
* بودجه‌ریزی شهری بدون برنامه‌های بلندمدت محکوم به ناکارآمدی است
عضو هیئت‌ علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با تأکید بر ضرورت عبور از نگاه کوتاه‌مدت در مدیریت مالی شهرها، اظهار کرد: بودجه ذاتاً یک سند یک‌ساله است، اما مدیریت شهری نمی‌تواند به افق یک‌سال محدود بماند؛ فراتر از بودجه سالانه، لازم است برنامه‌های میان‌مدت و بلندمدت 5 ساله، 10 ساله، 20 ساله و حتی در برخی کشورها تا افق 50 ساله، تدوین شود و سپس این برنامه‌ها به اهداف سالانه و مرحله‌ای شکسته شوند.
وی افزود: در بسیاری از شهرداری‌های بزرگ دنیا، به‌ویژه در کلان‌شهرهای اروپایی، برنامه‌های سالانه حتی به برنامه‌های فصلی سه‌ماهه تقسیم می‌شوند؛ در پایان هر فصل، میزان تحقق اهداف رصد و کنترل می‌شود و در برخی موارد، این پایش به‌صورت ماهانه انجام می‌گیرد. به این معنا که دقیقاً مشخص است در ماه اول، دوم و سوم چه میزان پیشرفت باید حاصل شود. این درحالی است که در ایران معمولاً تمرکز بر کنترل بودجه و برنامه، به روزهای پایانی اسفندماه موکول می‌شود.
این عضو هیئت‌ علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با اشاره به تجربه برخی شهرهای کشور در تدوین برنامه‌های راهبردی شهرداری، گفت: در ایران مفهومی با عنوان «برنامه راهبردی شهرداری» مطرح شده و برخی شهرهای کوچک و بزرگ، ازجمله اصفهان، کاشان و شیراز، در این حوزه اقدامات قابل توجهی انجام داده‌اند. به‌ویژه شهر کاشان که برنامه‌های راهبردی مفصل و چندجلدی تدوین کرده و علاوه‌بر برنامه راهبردی شهرداری، دارای برنامه راهبردی شهر نیز هست؛ موضوعی که نشان‌دهنده نگاه جامع و آینده‌نگر در مدیریت شهری این شهر است.
وی در پایان این بخش از سخنان خود ابراز کرد: برنامه راهبردی شهرداری همدان نیز از سال‌های گذشته و از دوره‌های مدیریتی پیشین آغاز شده و با فرازونشیب‌هایی تا امروز ادامه یافته است؛ در ادبیات مدیریت شهری، معمولاً دوره‌ها با نام شهرداران شناخته می‌شوند و نه شوراها. در همین چارچوب، برنامه راهبردی شهرداری همدان از دوره‌های قبل شروع شده و به دوره فعلی مدیریت شهری رسیده است. دوره‌ای که طراحی و تدوین برنامه راهبردی با زحمات کارشناسی دکتر رهبر درحال پیگیری است.
* برنامه راهبردی؛ تنها ابزار مواجهه با پیچیدگی‌های مدیریت شهری
در ادامه مسئول تدوین برنامه راهبردی شهرداری همدان نیز با قدردانی از برگزاری نشست‌های تخصصی و انتقادی در حوزه مدیریت شهری، گفت: برگزاری جلساتی که محل تبادل اندیشه و نقد آگاهانه است، اقدامی ارزشمند محسوب می‌شود. وجود منتقدان آگاه و متخصص، نعمتی برای مدیریت شهری همدان است؛ چراکه این نقدها نقش مهمی در رصد و پایش نظام تدبیر شهری دارند و اجازه نمی‌دهند مدیریت شهر از مسیر اصلی خود فاصله بگیرد.
امیرحسین رهبر خاطرنشان کرد: مسائل مدیریت شهری، پیچیده و شبکه‌ای هستند و شهروندان عادی به‌دلیل آشنا نبودن با لایه‌های عمیق، ارتباطات عِلی و ساختارهای درهم‌تنیده این مسائل، معمولاً نمی‌توانند مطالبه‌گری حرفه‌ای داشته باشند. مطالبات عمومی اغلب به مسائل روزمره‌ای مانند وضعیت آسفالت محله یا ترافیک یک نقطه خاص محدود می‌شود، درحالی که ریشه بسیاری از مشکلات شهری ازجمله ترافیک، در مجموعه‌ای از عوامل ساختاری و تصمیمات کلان نهفته است.
وی افزود: بسیاری از مسائل ساده شهری تاکنون از طریق سامانه‌هایی مانند 137 قابل پیگیری و حل بوده‌اند، اما آنچه امروز باقی مانده، مسائل عمیق و راهبردی شهر است؛ مسائلی که دیگر با مواجهه‌های سطحی و ژورنالیستی حل نمی‌شوند و نیازمند اندیشه جدی، نقد تخصصی و جهت‌دهی آگاهانه به مطالبه‌گران هستند. در این میان، رسانه‌ها و همیاران محلات نقش مهمی در شکل‌دهی و هدایت مطالبات عمومی نسبت به مسائل کلان شهری دارند.
رهبر در ادامه تأکید کرد: راه‌ حل بسیاری از چالش‌های اساسی شهر، ازجمله معضل ترافیک، فراتر از راه‌ حل‌های ساده و مقطعی است و بدون نگاه راهبردی، برنامه‌محور و مبتنی بر فهم عمیق از ساختار شهر، نمی‌توان انتظار حل پایدار این مشکلات را داشت.
وی با اشاره به ماهیت پیچیده مسائل مدیریت شهری، اظهار کرد: راه‌ حل‌های ساده‌ای مانند افزایش تعداد پُل‌ها یا تعریض خیابان‌ها، اگرچه در نگاه اول منطقی به نظر می‌رسند، اما از منظر تدبیر حکمرانی شهری، نازل‌ترین سطح مواجهه با مسئله محسوب می‌شوند؛ چراکه این اقدامات بسیار پُرهزینه‌اند و الزاماً به حل ریشه‌ای مشکلات منجر نمی‌شوند.
این استاد دانشگاه افزود: بررسی‌های مشاوران تخصصی (که چندسال پیش با همکاری شهرداری همدان انجام شد) نشان داد که شبکه معابر شهر و کانون‌های تولید سفر با استفاده از نرم‌افزارهای شبیه‌ساز، به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که اساساً همدان با این عرض خیابان‌ها و این ساختار جمعیتی، نباید با ترافیک فعلی مواجه باشد؛ بنابراین مشکل اصلی نه کالبدی، بلکه رفتاری است.
رهبر با ذکر مثالی توضیح داد: وقتی در خیابانی مانند بوعلی‌سینا حتی یک خودرو به‌صورت نادرست پارک می‌شود، همان یک خودرو عرض مؤثر خیابان را در تمام طول مسیر کاهش می‌دهد و عملاً یک گلوگاه ترافیکی ایجاد می‌کند؛ این مسئله رفتاری است و حل آن نیازمند بصیرت، تحلیل عمیق و مطالبه‌گری حرفه‌ای بوده و نه صرفاً پروژه‌های عمرانی پُرهزینه.
وی تأکید کرد: این سطح از درک و تحلیل، از دل برنامه‌ریزی راهبردی و نگاه شبکه‌ای به مسائل شهری بیرون می‌آید؛ برنامه راهبردی به مدیریت شهری کمک می‌کند تا مسائل را نه به‌صورت جزیره‌ای، بلکه در ارتباط با یکدیگر ببیند و هم‌زمان به مقدورات واقعی شهرداری نیز توجه داشته باشد؛ اینکه در افق پنج‌ساله چه اقداماتی شدنی است و چه اقداماتی صرفاً در حد ایده باقی می‌ماند.
رهبر با اشاره به تکالیف ابلاغی وزارت کشور و سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها، گفت: شهرداری‌های بزرگ، به‌ویژه کلان‌شهرها، موظف‌اند دارای چشم‌انداز 20 ساله و برنامه راهبردی- عملیاتی پنج‌ساله باشند. شهرداری‌های کوچک‌تر نیز این تکلیف را در مقیاسی متناسب برعهده دارند؛ شهرداری همدان هم براساس همین ابلاغیه‌ها، از سال‌های 1386 و 1387 تلاش‌های متعددی را برای تدوین برنامه راهبردی آغاز کرده است.
وی افزود: در این مسیر دوره‌هایی وجود داشته که کارشناسان داخلی شهرداری روی این موضوع کار کرده‌اند؛ در مقاطعی از خدمات شرکت‌های مشاور، ازجمله مشاورانی از اصفهان، استفاده و درنهایت این مسئولیت به دانشگاه بوعلی‌سینا سپرده شده است. دانشگاه بوعلی‌سینا افتخار داشت که تدوین برنامه راهبردی- عملیاتی شهرداری همدان را برعهده بگیرد و این برنامه اکنون به پایان رسیده و تحویل شهرداری شده است.
رهبر تصریح کرد: این برنامه، زیربنای بودجه‌های سنواتی شهرداری قرار گرفته است؛ هرسال معاونت برنامه‌ریزی شهرداری و همکاران مربوطه تلاش می‌کنند بودجه را تا حد امکان با برنامه راهبردی منطبق کنند. تدوین بودجه سنواتی فرآیندی سالانه است، اما تدوین برنامه راهبردی یک‌بار برای یک دوره پنج‌ساله انجام می‌شود و طبیعتاً پس از پایان این دوره، بازنگری و تدوین مجدد آن ضرورت پیدا می‌کند.
وی با اشاره به تجربه بودجه‌ریزی مبتنی بر برنامه در شهرداری همدان، گفت: سال گذشته نخستین سالی بود که بودجه مبتنی بر برنامه تدوین و به شورای شهر ارسال و تصویب شد؛ هرچند در آن مقطع برنامه هنوز به تصویب نهایی نرسیده بود. در طول همان سال برنامه نیز به تصویب رسید و بر این اساس می‌توان گفت بودجه سال جاری، نخستین بودجه‌ای بوده که به‌صورت رسمی بر مبنای برنامه مصوب تدوین شده است.
رهبر در ادامه خاطرنشان کرد: شاخص‌های مشخصی وجود دارد که نشان می‌دهد یک بودجه تا چه میزان مبتنی بر برنامه نوشته شده است؛ ازجمله این شاخص‌ها، جهت‌گیری‌های کلان برنامه و نظام وزن‌دهی به اولویت‌ها بوده که مشخص می‌کند منابع مالی شهرداری دقیقاً بر چه مبنایی تخصیص پیدا می‌کنند. هرچه انطباق بودجه با برنامه بیشتر باشد، امکان مواجهه اصولی و پایدار با مسائل شهری نیز افزایش خواهد یافت.
* سازگاری برنامه و بودجه با شاخص‌های علمی قابل سنجش است
استاد دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با تشریح شاخص‌های سنجش سازگاری برنامه و بودجه در شهرداری‌ها، گفت: یکی از موضوعات اساسی این است که رفتار بودجه‌ای شهرداری با آنچه در برنامه راهبردی تدبیر شده، هم‌خوانی داشته باشد؛ موضوع بعدی، رعایت سقف بودجه‌ای است که با روش‌های علمی پیش‌بینی شده و نباید در فرآیند اجرا نادیده گرفته شود.
وی افزود: شاخص سوم این بوده که پروژه‌هایی که قرار است اجرا شوند، حداکثر شباهت را به پروژه‌هایی داشته باشند که در نظام برنامه‌ریزی پیش‌بینی و تصویب شده‌اند؛ مگر اینکه استدلال محکم و مستندی وجود داشته باشد که نشان دهد شرایط نسبت به زمان تدوین برنامه تغییر کرده است. به بیان دیگر، اگر شرایط جدیدی به‌وجود آمده، باید به‌روشنی توضیح داده شود که چرا تصمیمات گذشته دیگر معتبر نیستند.
رهبر تصریح کرد: این‌ها شاخص‌های کلی هستند که براساس آن‌ها می‌توان سنجید آیا برنامه با بودجه سازگار است یا خیر. با اتکا به همین مبناها است که می‌توان میزان انحراف یا انطباق بودجه سنواتی با برنامه راهبردی را ارزیابی کرد.
وی در پایان سخنانش با اشاره به وجود ناسازگاری‌ها در عمل، گفت: اما سؤال مهم‌تر این است که این ناسازگاری‌ها چگونه و چرا تولید می‌شوند؟ چه مکانیزم‌هایی در نظام بودجه‌ریزی ملی و شهری ما وجود دارند که باعث می‌شوند برنامه و بودجه از یکدیگر فاصله بگیرند؟
* لزوم هم‌راستایی طرح جامع، برنامه راهبردی و بودجه شهرداری
رئیس جامعه اسلامی مهندسان همدان نیز در ادامه با تأکید بر مبانی اصولی برنامه‌ریزی شهری، گفت: برنامه راهبردی شهرداری باید براساس طرح جامع شهر تدوین شود؛ برنامه‌ای که پشتوانه طرح جامع نداشته باشد، ازنظر حرفه‌ای محل تردید است. آنچه در طول بیش از چهار دهه فعالیت اجرایی همواره بر آن تأکید داشته‌ام، این است که شهرداری ابتدا باید بداند مسیر توسعه شهر چیست و سپس براساس آن مشخص کند در حوزه خدمات، رفاه شهری و توسعه کالبدی، در افق یک‌ساله، میان‌مدت و بلندمدت، چه اقداماتی باید انجام شود؟
محسن صادقیان افزود: برنامه باید متناسب با توان مالی شهرداری، ظرفیت اجرایی آن و تعریفی که از رفاه شهروندان ارائه می‌شود، تنظیم شود. شهرداری‌ها مسئول ایجاد رفاه برای شهروندان هستند؛ رفاهی که هم جسم، هم روان و هم کیفیت زندگی مردم را در بر می‌گیرد.
وی خاطرنشان کرد: متأسفانه در بسیاری از شهرها، وضعیت معابر و زیرساخت‌های شهری به‌گونه‌ای است که یک شهروند در مسیر کوتاه چندکیلومتری، با مشکلات متعدد مواجه می‌شود. این شرایط نشان می‌دهد که فاصله معناداری میان برنامه‌ریزی مطلوب و آنچه در عمل اجرا می‌شود، وجود دارد و این فاصله، نتیجه عدم انطباق واقعی برنامه و بودجه است.
رئیس جامعه اسلامی مهندسان همدان مسئولیت مدیریت شهری را از دشوارترین مأموریت‌های اجرایی دانست و گفت: گاهی به دوستانی که با شجاعت مسئولیت شهرداری را می‌پذیرند، می‌گویم واقعاً کار بزرگی انجام می‌دهند؛ اداره شهر نیازمند اعتمادبه‌نفس و پذیرش مسئولیت‌های سنگین است.
وی در پایان سخنانش با اشاره به جمعیت شهر همدان، افزود: اگر همدان را شهری با حدود 700 هزار نفر جمعیت درنظر بگیریم، برنامه‌ریزی باید به‌گونه‌ای باشد که بتوان بیشترین سطح خدمات را به این شهروندان ارائه داد؛ این مهم بدون داشتن برنامه‌ای روشن و قابل ارزیابی، محقق نمی‌شود.
* برنامه راهبردی همدان باید مشخص کند شاخص‌محور است، ریال‌محور یا پروژه‌محور
در ادامه عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با طرح پرسشی از مدیران اجرایی شهرداری، اظهار کرد: برنامه راهبردی می‌تواند در سه قالب اصلی تعریف شود؛ مدل نخست، شاخص‌محور است. همان‌گونه که در برنامه‌های توسعه کشور شاهد آن هستیم. در این مدل برنامه نمی‌گویند چه مقدار پول هزینه شود و یا چند پروژه اجرا شود، بلکه مشخص می‌کنند شاخص‌هایی مانند عدالت، آسایش، رفاه، بهداشت و کیفیت زندگی باید از چه سطحی به چه سطحی ارتقا یابد و دستگاه اجرایی موظف است برنامه خود را برای تحقق این شاخص‌ها تنظیم کند.
محمدرضا عراقچیان ادامه داد: مدل دوم، برنامه ریال‌محور است که در آن سقف و کف رشد بودجه و هزینه‌ها تعیین می‌شود؛ برای مثال تأکید می‌شود رشد بودجه بیش از 40 درصد یا کمتر از 20 درصد نباشد. مدل سوم نیز برنامه پروژه‌محور است که در آن پروژه‌ها به‌صورت زمان‌بندی‌شده تعریف می‌شوند؛ اینکه در سال اول چه پروژه‌هایی اجرا شود، در سال دوم چه پروژه‌هایی و این روند تا پایان برنامه ادامه پیدا کند.
وی در پایان این بخش از سخنان خود خطاب به معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان تصریح کرد: سؤال مشخص من این است که برنامه راهبردی شهر همدان براساس کدام‌یک از این مدل‌ها تدوین شده است؟ شما به‌عنوان مجری برنامه که مسئول اجرا، نظارت و ارزیابی سالانه آن هستید، این برنامه را تا چه اندازه قابل تحقق، دست‌یافتنی و موفق می‌دانید؟
* برنامه راهبردی شهرداری همدان توأمان شاخص‌محور، ریال‌محور و پروژه‌محور است
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان با اشاره به روند شکل‌گیری برنامه راهبردی شهرداری، اظهار کرد: اگر بخواهیم در حوزه برنامه و بودجه به‌صورت مفصل ورود کنیم، درحال حاضر می‌توانیم صرفاً به مسیری که به تدوین برنامه منجر شده، اشاره کنیم و تحقق آن را به ارزیابی و بررسی مدیران و گروه‌های آینده بسپاریم.
مجتبی حمزه‌رستگار افزود: در سنوات گذشته اقداماتی برای تدوین برنامه در شهرداری همدان انجام شد. من به‌ همراه آقای معصوم‌زاده و برخی از اعضای گروه فعلی و دوستان دیگر، جزء افرادی بودیم که در این مسیر تلاش‌هایی داشتیم، اما در دوره قبلی شورا و شهرداری، شورای وقت تأکید داشت که تدوین برنامه حتماً باید با استفاده از مشاور انجام شود. درنتیجه، شهرداری در ارائه و اجرای برنامه‌ای که مد نظر داشت، عملاً با ناکامی مواجه شد.
وی ادامه داد: در آن مقطع اقداماتی انجام و مشاوری از اصفهان وارد فرآیند همکاری با شهرداری شد؛ این شرکت کار خود را آغاز کرد، اما فعالیت‌ها در همان گام نخست متوقف ماند و حتی به تصویب بیانیه چشم‌انداز در شورای اسلامی شهر نیز منجر نشد.
حمزه‌رستگار با تأکید بر خلأ برنامه‌ریزی راهبردی در شهرداری همدان، تصریح کرد: در این دوره و با توجه به شرایط موجود، باید اذعان کرد که شهرداری همدان تا سال 1400 هیچ‌گونه برنامه مدون راهبردی- عملیاتی و هیچ سند چشم‌اندازی چه در افق 20 ساله و چه حتی در افق پنج‌ساله، نداشته و این درحالی است که براساس دستورالعمل‌های ابلاغی وزارت کشور، تدوین چنین اسنادی برای شهرداری‌ها یک تکلیف مشخص و قانونی محسوب می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: متأسفانه این موضوع در شهرداری همدان تا پیش از این دوره به سرانجام نرسیده بود و اگر هم اقداماتی انجام شده بود، به‌صورت ناقص باقی مانده و تکمیل نشده بود. در عمل شهرداری همدان عملکرد خود را صرفاً بر مبنای بودجه‌های سالانه گزارش می‌کرد و نهایتاً خروجی کار به تفریغ بودجه یا گزارش‌های مقطعی محدود می‌شد.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان با اشاره به روند تدوین و تصویب برنامه راهبردی این شهرداری، گفت: بودجه شهرداری همدان به‌صورت سالانه پیشنهاد می‌شد، در شورای اسلامی شهر به تصویب می‌رسید و نظارت بر تحقق آن انجام می‌گرفت. این روند در سال‌های 1400 و 1401 نیز دنبال شد و در همین دوره با استفاده از نظرات فنی و کارشناسی اساتید دانشگاه بوعلی‌سینا، به‌ویژه با نقش‌آفرینی دکتر رهبر به‌عنوان نماینده دانشگاه و مشاور طرح، فرآیند بازنگری برنامه آغاز شد.
حمزه‌رستگار افزود: مطالعات قبلی که انجام شده بود، طبق قرارداد موجود مورد بازنگری جزئی قرار گرفت؛ در ادامه سند چشم‌انداز شهرداری همدان در پنج بند در شورای اسلامی شهر به تصویب رسید و پس از آن، بیانیه ارزش‌ها و سایر اجزای برنامه راهبردی عملیاتی و سند چشم‌انداز نیز تصویب شد.
وی با بیان اینکه تصویب نهایی برنامه با تأخیر مواجه شد، تصریح کرد: سال گذشته روند تصویب برنامه در شورا قدری به طول انجامید و این برنامه باید زودتر مصوب می‌شد تا برای تصویب نهایی به وزارت کشور ارسال شود؛ بااین‌حال، درنهایت برنامه راهبردی امسال در شورای اسلامی شهر تصویب شد و بر همین اساس توانستیم بودجه را به‌صورت عملیاتی و منطبق با برنامه مصوب، به شورای اسلامی شهر ارائه کنیم.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان با اشاره به جزئیات بودجه پیشنهادی سال جاری، گفت: اکنون جلسات بررسی بودجه در کمیسیون برنامه و بودجه شورای اسلامی شهر درحال برگزاری است؛ عدد پیشنهادی بودجه شهرداری همدان برای امسال، هشت هزار و 659 میلیارد و 500 میلیون تومان بوده که به شورای اسلامی شهر ارسال شده است.
وی ادامه داد: از مجموع این رقم، حدود چهار هزار و 500 میلیارد تومان مربوط به پروژه‌های عمرانی است که با احتساب سایر ردیف‌ها (386)، بودجه عمرانی شهرداری به حدود چهار هزار و 860 میلیارد تومان می‌رسد. این درحالی است که مطابق ماده 68 قانون شهرداری‌ها، نسبت هزینه‌های جاری به عمرانی معمولاً 60 به 40 به نفع هزینه‌های جاری تعریف می‌شود، اما در سال‌های اخیر در شهرداری همدان تلاش کرده‌ایم این نسبت را معکوس کنیم.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان خاطرنشان کرد: سیاست ما این بوده که شهرداری ارزان‌تر اداره شود و منابع بیشتری به اجرای پروژه‌های عمرانی اختصاص یابد؛ در سال جاری نسبت هزینه‌های عمرانی به جاری حدود 56 به 44 بوده که نشان‌دهنده تمرکز مدیریت شهری بر اجرای پروژه‌ها و ارتقای کیفیت خدمات شهری است.
حمزه‌رستگار با اشاره به میزان تحقق بودجه در سال‌های اخیر، گفت: از سال 1400 که در معاونت برنامه‌ریزی شهرداری همدان حضور داشته‌ایم، تحقق بودجه روند قابل قبولی داشته است؛ در سال 1400، بودجه پیشنهادی حدود یک‌هزار و 680 میلیارد تومان بود که در تفریغ، حدود یک‌هزار و 500 میلیارد تومان آن محقق شد و به تحقق 90 درصدی رسید.
وی افزود: در سال 1401 نیز بودجه پیشنهادی دو هزار و 180 میلیارد تومان و تفریغ آن دو هزار و 150 میلیارد تومان بود که 96 درصد بودجه پیشنهادی محقق شد. در سال 1402، بودجه پیشنهادی سه هزار و 260 میلیارد تومان بود که تحقق آن به حدود سه هزار و 398 میلیارد تومان رسید و معادل 103 درصد تحقق بودجه را نشان می‌دهد. در سال 1403، بودجه پیشنهادی چهار هزار و 350 میلیارد تومان بوده که تحقق آن سه هزار و 980 میلیارد تومان بوده و معادل 92 درصد است.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان با اشاره به میزان تحقق بودجه شهرداری در سال‌های اخیر، گفت: میانگین تحقق بودجه شهرداری همدان در چهار سال گذشته و در سال جاری که هنوز به پایان نرسیده‌ایم، به 95.2 درصد رسیده که نشان‌دهنده واقع‌بینانه بودن بودجه‌های پیشنهادی است.
وی افزود: دلیل این میزان تحقق آن بوده که تلاش کردیم بودجه‌ای تدوین شود که «پاهای آن روی زمین باشد»؛ یعنی بودجه‌های هوایی و غیر قابل تحقق پیشنهاد نشود. تمام این اعداد و ارقام مستند بوده و در اسناد منتشرشده در سامانه شفافیت شهرداری نیز قابل مشاهده است. این موضوع را می‌توان یک گام مثبت در مسیر برنامه‌محوری در شهرداری همدان دانست؛ مسیری که از سال 1401 تلاش کرده‌ایم به‌صورت جدی در آن حرکت کنیم.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان مهم‌ترین مسئله در حوزه برنامه‌ریزی را «فرهنگ‌سازی و عادت کردن به عمل براساس برنامه» دانست و گفت: همان‌طور که دکتر عراقچیان اشاره کردند، یکی از اندیشمندان روس معتقد بود بهترین نظام بودجه‌ریزی در ایران، مربوط به دوره خواجه رشیدالدین همدانی بوده است. پس از آن، این انسجام کمتر دیده شده و حالا بار دیگر تلاش شده در شهرداری همدان، برنامه‌محوری با تکیه بر سند چشم‌انداز 20 ساله احیا شود.
حمزه‌رستگار با اشاره به فرآیند تدوین سند چشم‌انداز شهرداری همدان، تصریح کرد: در تدوین سند چشم‌انداز 20 ساله، تمام نخبگان شهری، اساتید دانشگاه، شهروندان، مدیران باسابقه مدیریت شهری، اعضای سابق و فعلی شورا، مشارکت داشتند. مصاحبه‌ها و نظرسنجی‌ها انجام شد و درنهایت، این سند حاصل خرد جمعی شهروندان همدان در سطوح مختلف است.
وی در پاسخ به پرسش مطرح‌شده درباره ماهیت برنامه راهبردی شهرداری همدان گفت: اینکه برنامه شاخص‌محور، ریال‌محور یا پروژه‌محور است، باید بگویم به نظر من برنامه راهبردی- عملیاتی شهرداری همدان همه این مؤلفه‌ها را به‌صورت توأمان در خود دارد. شاخص‌ها در دل بندهای چشم‌انداز، اهداف، راهبردها و برنامه‌ها تعریف شده‌اند و امکان رصد و پایش آن‌ها وجود دارد.
معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری همدان ادامه داد: اگر بخواهیم بررسی کنیم که چگونه به سند چشم‌انداز می‌رسیم، باید راهبردها، سیاست‌ها و اهداف را به بندهای چشم‌انداز متصل کنیم؛ در این میان، «ریال» نیز بخشی از فرآیند است. با توجه به زحمات گروه دانشگاهی به‌ویژه دکتر رهبر و همکارانشان و همچنین مجموعه مدیریت شهری و معاونت برنامه‌ریزی، بودجه چندسال گذشته شهرداری بررسی شد و براساس رفتار مالی گذشته شهرداری، برآورد درآمدها انجام گرفت؛ بنابراین منابع مالی پیش‌بینی‌شده نیز مبتنی بر واقعیت و تجربه گذشته است.
حمزه‌رستگار خاطرنشان کرد: پروژه‌ها درواقع خروجی نهایی این فرآیند هستند؛ از سند چشم‌انداز 20 ساله، به برنامه پنج‌ساله می‌رسیم که شامل اهداف، راهبردها و سیاست‌ها است و درنهایت، این زنجیره به طرح‌ها و پروژه‌ها ختم می‌شود. هر پروژه دارای شناسنامه مشخص است؛ اینکه از کدام طرح خدمت آمده، به کدام راهبرد و هدف متصل است و آن هدف به کدام بند و حتی واژگان سند چشم‌انداز ارتباط دارد.
وی در پایان سخنانش افزود: این ساختار درخت‌واره به ما نشان می‌دهد اگر برای 20 سال آینده چشم‌اندازی تعریف کرده‌ایم، در این برنامه پنج‌ساله باید به کدام بخش‌ها از اهداف و راهبردها دست پیدا کنیم؛ بنابراین همه مؤلفه‌هایی که مطرح شد، در برنامه دیده شده است.

شهره کرمی