عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: مهم‌ترین نیاز تربیتی دختران امروز، شناخت درست نقش‌ها و اولویت‌های زندگی است.
تحولات اجتماعی و تغییر سبک زندگی، نیازهای تربیتی دختران امروز را نسبت به گذشته دگرگون کرده است. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند نظام آموزشی و خانواده هنوز نتوانسته‌اند متناسب با این تغییرات، مهارت‌های لازم برای ایفای نقش‌های مختلف زندگی را به دختران آموزش دهند. در همین راستا با فاطمه وجدانی، دکتری فلسفه تعلیم و تربیت و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، گفت‌وگو کرده‌ایم. در ادامه مشروح این پرسش و پاسخ را می‌خوانید.
*مهم ترین نیاز تربیتی دختران امروز چیست؟
یکی از نیازهای مهم دختران امروز، نیاز به آگاهی و تعریف دقیق نقش‌های خود در صحنه زندگی است. خوشبختانه دختران امروز شناخت دقیق‌تری از استعدادها و توانمندی‌های خود دارند، و زمینه شکوفایی و پرورش این استعدادها هم بیش از گذشته برایشان فراهم است. به‌عنوان مثال، دختران امروز علاوه بر هویت فردی و خانوادگی، به میزان زیادی متوجه بعد اجتماعی هویت خود شده‌اند و بسیار مشتاق هستند تا نقش‌های بیشتر و مهم‌تری را در عرصه اجتماع ایفا کنند.
این توانمندی‌ها و فعالیت‌های چندگانه به‌طور کلی می‌تواند ظرفیت خوبی برای رشد جامعه باشد. اما مسئله این است که اگر دختر خانم نتواند نظام ارزش‌های خود را ساماندهی کند، دچار به‌هم ریختگی و آشفتگی ارزش‌ها، تعارض نقش‌ها و ناتوانی در تشخیص اهم و مهم می‌شود و ممکن است نتواند حتی همان نقش‌های پایه و مهم‌تر خود را نیز به‌درستی ایفا نماید. بنابراین، اینکه من در این جهان چه جایگاه و نقشی دارم، چه کارهایی باید انجام بدهم، در تعارض‌ها و تزاحم‌ها، چگونه باید مسئولیت‌های گوناگون خود را مدیریت کنم، نیاز به آموزش دارد.
*آنچه خانواده و نظام آموزشی کمتر به آن توجه کرده‌اند، چیست؟
وجدانی: همین مسئله‌ای که مطرح کردم، می‌تواند ناشی از کم‌کاری تربیتی نظام خانواده و نظام آموزشی باشد. کودک در ابتدا و در دوران طلایی یادگیری خود، بسیاری از ارزش‌ها و رمز و راز زندگی موفق را در خانواده می‌آموزد؛ به‌ویژه از طریق یادگیری ضمنی و مشاهده‌ای.
اما با توجه‌ به شکاف نسلی بین دختران امروز و مادران آن‌ها، واقعیت این است که میزان دغدغه مندی، انگیزه و فعالیت اجتماعی مادران و فرزندان تفاوت قابل توجهی دارد؛ بدین معنا که فعالیت‌های اجتماعی سهم کمرنگ‌تری در زندگی بانوان نسل‌های گذشته داشته است.
به همین نسبت، تعارض نقش‌ها و مهارت مدیریت آن‌ها کمتر مسئله ایشان بوده است؛ درحالی که برای دختران امروز این مسئله کاملاً موضوعیت دارد؛ بنابراین دختران امروز، چنین مهارتی را نه به‌صورت الگویی و مشاهده‌ای و نه از طریق آموزش کلامی از مادران خود نیاموخته‌اند.
خیلی از دختران امروز برخلاف مادران‌شان، بهترین سال‌های جوانی خود را به ادامه تحصیل، اشتغال یا فعالیت‌های اجتماعی اختصاص داده‌اند و ازدواج و فرزندآوری را به سال‌های بعدی عمر خود واگذار می‌کنند و ما پیامد این گونه اولویت‌بندی را، در جنبه‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی می‌بینیم. از طرفی، نظام تربیتی ما نیز عمدتاً کنکورمحور است و لذا در دوران مدرسه، کمتر به پرورش شخصیت و مهارت‌آموزی پرداخته می‌شود.
*آیا میان آموزش‌های مدرسه و نیازهای واقعی دختران در زندگی امروز فاصله وجود دارد؟
به زعم من، بله. همانطور که عرض کردم، تربیت ساحت‌های گوناگونی دارد. مثلاً برخی ساحت‌های مهم آن عبارتند از تربیت معنوی- اخلاقی، تربیت شهروندی، تربیت سیاسی، تربیت برای همسری و مادری و نظایر این‌ها. جالب است که طبق اسناد بالادستی، مثلاً ساحت تربیت دینی-اخلاقی بر سایر ساحت‌ها اولویت دارد؛ هم چنین، سایر ساحت‌هایی که اشاره کردم، بسیار مهم شمرده شده؛ اما در عمل، و در نظام آموزشی کنکور محور ما، این ساحت‌ها عملا به حاشیه رانده شده‌اند.
پرداختن جدی به پرورش این ساحت‌ها نیازمند تحولات اساسی در هدف گذاری، اختصاص زمان و منابع، به‌کار بردن روش‌های متنوع و کارآمد و... است. به هرحال، به‌نظر می‌رسد که در حال‌حاضر این ساحت‌ها چندان در اولویت نیستند؛ یا به‌صورت بسیار ناقصی آموزش داده می‌شوند. بنابراین نظام آموزشی ما از جامعیت یا دست‌کم از تعادل برخوردار نیست. اساساً در نظام آموزشی شناخت‌محور ما، پرورش بعد عاطفی و مهارتی دانش‌آموزان مغفول هستند.
بنابراین، آموزش‌های مدرسه‌ای، در وضعیت فعلی جوابگوی همه نیازهای تربیتی دختران امروز نیست و خروجی‌های نظام آموزشی غالباً تک‌بعدی و به‌صورت محدود رشد یافته‌اند. برای رفع این نقایص نیاز به سازماندهی مجدد اهدف و روش‌های تربیتی در مدارس هستیم.