سیمای طبیعت همدان با ورود به بهشت ماه‌های سال، سرسبز و شاداب از ترنم باران، آغوش خود را به سمت طبیعت‌گردان می‌گشاید و هر صبح با باز شدن دو پلک خورشید و وزش نسیم صبحگاهی بر روی گل‌های مُعطر سپید و سرخ نقره‌فام، نعنای وحشی، آویشن و سوسن‌های سرخ، از دل خاک مرطوب سر برآورده‌ و نفس زمین را خوشبو می‌کنند.

طبیعت همدان با ورود به بهار، تابلویی از زیبایی خدا را به نمایش می‌گذارد و سخاوتمندانه کلکسیونی از گیاهان کمیاب دارویی و خوراکی را به مردم ارزانی می‌دارد و در بهار طبیعت خود را برای میزبانی از طبیعت‌دوستان، مهیا می‌کند.

موسپیدکرده‌ها و آشنایان به خواص گیاهان، با سبدهای حصیری و کیسه‌های پارچه‌ای در دست و با لبخند و امید، به سوی این بزم طبیعت می‌آیند و رایحه خوش بوی گیاهان آن‌ها را به هر گوشه و کنار از این دامن سبز طبیعت به‌منظور یافتن گیاهان خوراکی و دارویی‌، می‌کشاند.

طبیعت همدان از دیرباز زادگاه گیاهان با خاصیت خوراکی و دارویی بوده و تنوع و تکثر این‌قبیل گیاهان همدان را به مقصدی جذاب برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به طب گیاهی تبدیل کرده است.

* رد پای تاریخ طب در همدان

شهره همدان در این موضوع، محققان خارجی تاریخ طب را نیز در سده‌های گذشته، به همدان کشانده است؛ تا جایی که در مقدمه کتاب «برخی از داروهای ایرانی» و «گیاهان مفید و داروهای ایران و عراق» متعلق به «دیوید هوپر»، محقق موزه تاریخ طب ولکام لندن آمده که وی از سال‌های 1929 تا 1934 نمونه گیاهان دارویی را از بازارهای تهران و همدان جمع‌آوری کرده است.

حضور فیلسوف برجسته و دانشمند بزرگ جهان اسلام و ایران، حکیم بوعلی سینا در دیار هگمتانه، خود گواه این مدعا است و کتاب «قانون» ابن سینا مرجع بی‌بدیل پزشکی در شرق و جهان اسلامی تا 100 سال پیش بوده است.

کتاب دوم قانون ابن سینا با عنوان «ادویه مفرده»، خواص داروهای گیاهی، حیوانی و معدنی را در خود جای داده است؛ کتاب بوعلی سینا به بیان خاصیت 585 گونه داروی گیاهی پرداخته و این‌گونه عنوان شده که «در برخی گیاهان برگ، تخم، ریشه یا شاخه، شکوفه یا صمغ (شیره) و در گروهی میوه و در عده‌ای همه گیاه، ارزش دارویی دارد؛ برداشت و نگهداری، جمع‌آوری، نحوه نگهداری و مدت عمر هریک از آن‌ها، مبتنی بر اصولی است که رعایتشان لازم است».

بوعلی سینا معتقد است برگ گیاه باید به‌صورت کامل و پیش از آنکه رنگش تغییر کند یا بشکند، چیده شود؛ ریشه‌ها وقتی برگ آن‌ها می‌خواهد بیفتد، شاخه‌ها وقتی کاملاً رسیده و پیر و پژمرده نشده‌اند و میوه‌ها پیش از افتادن، باید چیده شوند.

او در باب ادویه مفرد در 16 لوح یا جدول مشخصات داروها را به شکل بدیعی تشریح کرده که شامل نام و ماهیت دارو، کیفیت و طبیعت آن، خواصش، آثار آن‌ها برای زیبایی، رفع ورم و جوش‌ها، زخم و شکستگی، رفع بیمارهای مفاصل، اعصاب، سر، چشم، دستگاه تنفس و گوارش، اعضای دفع، تب و مسمومیت‌ها است.

این حکیم فرزانه با یک روش ابداعی یعنی بیان آثار هر داروی گیاهی براساس جداول 16 گانه، به بیان ماهیت، طبع سرد و گرم، خصوصیات، کیفیت، جنس، کارکرد و خواص گیاهان دارویی و نقش آن‌ها در رفع برخی از بیماری‌ها، پرداخته است.

ابن سینا در آن دوران هریک از جداول 16 گانه را به رنگی نوشته تا یافتن مطالب مورد نظر برای خواننده آسان باشد؛ هرچند کاتبان همه جداول را به یک رنگ نوشتند.

* 57 روستای همدان بوی گیاهان دارویی می‌دهد

دانش گیاهان شفابخش در جغرافیای استان همدان نیز حک شده، به‌گونه‌ای که دشت‌های سرسبز و کوهپایه‌های پُرشکوه همدان، نام 57 روستا در دل خود دارند؛ اسامی‌ای که نشان از گیاهان دارویی دارند.

نام‌های ساده و آشنای روستاهای اطرافمان ازجمله «گاو زبان»، «دهپیاز»، «کرکان»، «توئیجین» و «گل شیر»، داستانی کهن از پیوند انسان با طبیعت خداوند را در دل نهفته‌اند، اما افسوس که این میراث گرانبها و گنجینه ارزشمند در پسِ هیاهوی زندگی مدرن، غریب مانده است.

تا جایی که کمتر کسی از اهمیت و زیبایی این نام‌ها که هرکدام به‌تنهایی می‌توانند دریچه‌ای به سوی طب سنتی و گیاه‌شناسی باشند، آگاه است.

* مرگ خاموش گیاهان شفابخش

گیاهانی که سال‌ها سلامت را به مردم هدیه کرده و به‌عنوان گیاهان شفابخش بین مردم شناخته می‌شوند، امروز دردمند هستند؛ چراکه در کنار خشک‌سالی‌ها، برداشت غیر اصولی و بی‌رویه سرعت انقراض و مرگ این گونه از گیاهان را تشدید کرده است.

بی‌توجهی به اصول جمع‌آوری، بسیاری از گیاهان را در آستانه نابودی و خاموشی همیشگی قرار داده است و فرصت رشد و نمو و روییدن دوباره را از آن‌ها گرفته است.

به‌طور حتم، آثار زخم‌های به‌جامانده روی جسم کم‌رمق طبیعت را بیش از همه، نسل‌های بعدی درک خواهند کرد؛ چراکه کم‌مهری در قِبال طبیعت، آیندگان را از این گنجینه ارزشمند بی‌نصیب می‌کند.

سازمان منابع طبیعی برای اینکه مرهمی روی زخم طبیعت بگذارد، نسبت به دسته‌بندی محصولات جنگلی و مرتعی به دو دسته به تناسب شدت بهره‌برداری و تأثیر آن بر تولید این فرآورده‌ها و ایجاد زمینه کاهش برداشت محصولات از عرصه‌های منابع طبیعی و رویشگاه‌های جنگلی و مرتعی، اقدام کرده است.

به گفته رئیس اداره مراتع و بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری همدان، دسته اقلام غیر مجاز «ممنوعه» یا همان گونه‌های تهدیدشونده و درحال انقراض هستند که ذخایر ژنتیکی کشور محسوب شده و بهره‌برداری از آن‌ها در عرصه‌های منابع طبیعی به‌طور مطلق ممنوع است.

* گونه‌های در خطر انقراض همدان از شقایق ایرانی تا لاله واژگون

سعید الیاسی افزود: اداره کل منابع طبیعی علاوه‌بر اطلاع رسانی عمومی به مجریان طرح‌های منابع طبیعی و متقاضیان بهره‌برداری و صادرات، از صدور مجوز بهره‌برداری، گواهی حمل و پذیرش درخواست صادرات این‌گونه محصولات و فرآورده‌ها، خودداری می‌کند.

وی گونه‌های در معرض انقراض را شامل شقاقل، پرسیاوشان، زیره سیاه، اشنیان «شقار»، کرفس وحشی و کوهی (کلوس)، خزه، مرزه خوزستانی، گل بنفشه، کشمش کولی، سنبل‌الطیب، مهر خوش، چله داغی، سورنجان، قره‌قات، بیلهر، سرخدار، شمشاد، شقایق ایرانی، انواع لاله‌ها، سوسن چهل‌چراغ، سنبل خوزستانی، انواع قارچ خوراکی (برداشت از جنگل)، سیر کوهی (والک)، گز علفی، ریشه و پوست درختان و درختچه‌های جنگلی، ریزوم ثعلب، ریشه کوکب، ریشه ختمی، ریشه کاسنی، ریشه ریواس وحشی، ریشه چوبک، ریشه روناس، خاس، ریشه زنبق وحشی، ریشه کوکب وحشی، ریشه شیرین‌بیان، ریشه سریش، برگ مورد، بن سرخ، پیاز و گل لاله سرنگون، گل اروانه، پیاز گل نرگس، بذر جاشیر خوراکی، قطع و برداشت درختچه‌های گز، مان شوکه و گز روغنی دانست.

رئیس اداره مراتع و بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری همدان گفت: دسته دوم اقلام مجاز «مشروط» است که درواقع شامل گونه‌هایی به غیر از اقلام ممنوعه یا تنها زراعی بوده و بهره‌برداری آن‌ها در قالب کتابچه طرح مصوب کمیته فنی اداره کل استان و از طریق انعقاد قرارداد با بهره‌برداران و مجریان طرح‌های منابع طبیعی، صورت می‌گیرد.

الیاسی افزود: بیش از 80 گونه گیاهی جزء گونه‌های مجاز مشروط هستند که شامل برخی میوه‌ها، سرشاخه‌ها، برگ‌ها و صمغ‌ها می‌شود.

وی گفت: گونه‌هایی که در این طبقه قرار می‌گیرند شامل گلپر، اسپند، خارشتر (ترنجبین)، شیرخشت، فرنجمشک، مریم نخودی، چماز، گز شهداد، بیدخشت، انچوچک، گل نمدار، درمنه (افسنطین و برنجاسب)، علف گاوزبان، گل نرگس، گز خوانسار (گز انگبین)، آویشن شیرازی، کاکوتی، آنغوزه تلخ و شیرین، همیشک و انواع سرخس‌ها ازجمله سرخس بال عقابی، عشقه و کوله خاس، ترکه ارغوان، باریجه، کتیرا، وشاء، شکرتیغال، انزروت، کاپاریس (لگجی)، علف چای، گل بومادران، گل کاسنی، گل گندم، قدومه شیرازی، بارهنگ و بابونه هستند.

به گفته رئیس اداره مراتع و بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری همدان، شاتره، موسیر (برداشت از مراتع)، کنگر، انواع قارچ خوراکی (برداشت از مراتع)، سرشاخه آویشن دنایی، سرشاخه آویشن برگ باریک، سرشاخه آویشن کرمانی، اندام هوایی ریواس، صمغ طبیعی بنه(سقز)، صمغ طبیعی درختان بادام و گیلاس (زدو)، برگ کنار، برگ اکالیپتوس، میوه محلب، میوه روناس، میوه ناخنک، میوه بادام جنگلی (کوهی)، میوه زرشک وحشی (جنگلی)، میوه نسترن وحشی، میوه بنه و بلوط، مازوج (گال بلوط)، پسته جنگلی، سماق، گردو و فندق جنگلی، تخم مرو، مصطکی، زالزالک، اسفناج وحشی، گلابی وحشی، سیب وحشی، جفت، بذر باریجه و بذر آنغوزه در این گروه قرار دارد.

الیاسی اظهار کرد: بهره‌برداری از این‌قبیل گیاهان دارویی و خوراکی در حد عرف مصارف خانوار روستایی ساکن در محل بلامانع اما حمل و خارج کردن این محصولات از محل بدون صدور مجوز، گواهی مشخصات و حمل ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری، ممنوع است.

* تجاری‌سازی کشت گیاهان دارویی

اهمیت گونه‌های گیاهای مسئولان امر را بر آن داشت تا نسبت به احیای دوباره این گیاهان تدبیری بیندیشند و آن‌گونه که از گفته‌های معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان پیدا است، در 600 هکتار از مراتع استان کشت گیاهان دارویی به‌صورت «کُپه‌ای» صورت می‌گیرد که نمونه آن کشت «موسیر» است.

شاهرخ شجاعی‌فر گفت: کشت این‌قبیل گیاهان همانند طرح کشت یک میلیارد درخت، مردمی شده و دراین‌باره از توان و ظرفیت بهره‌برداران در مناطق روستایی و حتی عشایر، استفاده شده است.

وی افزود: اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان بذر مورد نیاز برای کشت کپه‌ای گیاهان در قسمت‌های مختلف مراتع را در اختیار بهره‌برداران قرار می‌دهد؛ هرچند محدودیت‌های اعتباری این مجموعه را در اختصاص بذر با تنگناهایی مواجه کرده است.

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان تأکید کرد: برای به ثمر نشستن این بذرها، رعایت دوره قُرق و خودداری از ورود دام به این مناطق، ضروری است؛ هرچند پس از هر دوره کشت گیاهان دارویی و به ثمر نشستن آن‌ها، استقبال بهره‌برداران برای کشت این گونه‌های گیاهی، افزایش داشته است.

شجاعی‌فر گفت: گیاهان عرصه طبیعی خودرو هستند و در بخش کشاورزی برخی از این گونه‌های طبیعی ازجمله گشنیز، رازیانه و موسیر، اهلی شده و کشت می‌شوند.

وی افزود: بیش از 300 گونه دارویی در مراتع این استان شناسایی شده که شاخص‌ترین آن گونه «مُفراح» است و در دامنه الوند و ارتفاعات تویسرکان به‌وفور یافت می‌شود.

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان بیان کرد: هر قسمت از گیاه دارویی خاصیت خاص خود را دارد؛ برای نمونه ریشه برخی از این‌قبیل گیاهان قابل استفاده است و ساقه، برگ و گل برخی دیگر مثل گل گاو زبان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

شجاعی‌فر اضافه کرد: زمان مصرف هم از اهمیت زیادی برخوردار است و باید تازه مصرف شود؛ چراکه با گذشته زمان، گیاه دیگر قابلیت مصرف و خاصیت خود را از دست می‌دهد. در مقابل مصرف تازه شماری از این گونه‌ها مضر و موجب ایجاد مسمومیت می‌شود و درصورت خشک کردن، گیاه قابلیت استفاده پیدا می‌کند.

* سرانه مصرف گیاهان دارویی 250 گرم برای هر نفر

یکی از کارشناس گیاهان دارویی همدان نیز گفت: استان همدان محل حضور حکمای بزرگی ازجمله شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا بوده که به‌عنوان یک پزشک حاذق با شهرت جهانی، در این استان اقدام به جمع‌آوری گیاهان دارویی می‌کرده است.

قاسم اسدیان با بیان اینکه خواص بسیاری از گیاهان دارویی به‌ویژه بسیاری از آویشن‌ها، گونه‌های مختلف نعناعیان و مفراح در کتاب قانون بوعلی سینا آمده است، اظهار کرد: طبیعت این استان رویشگاه یک‌هزار و 658 گونه گیاهی بوده که از این میزان 315 گونه خاصیت دارویی دارد.

وی اضافه کرد: بیش از هفت هزار سال است که ایرانیان با گیاهان دارویی شناخته شده و در اراضی مختلف این‌قبیل گیاهان برداشت می‌شود که به‌واسطه داشتن کاربری‌های مختلف، اغلب برای درمان مردم به‌صورت صنعتی و سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این کارشناس گیاهان دارویی افزود: درحال حاضر پنج هزار فرآورده و گیاه مختلف دارویی مجوز تولید گرفته‌اند و برای تولید بیش از دو هزار و 800 فرآورده دارویی، از گیاهان دارویی شناخته‌شده استفاده شده است.

اسدیان با عنوان اینکه در ایران سرانه مصرف گیاهان دارویی چهار درصد معادل 250 گرم در سال برای هر نفر است، اضافه کرد: از تعداد فرآورده‌های دارویی تولیدشده موجود در داروخانه‌ها، تنها بخش کمی مورد حمایت بیمه هستند که باید روی این قسمت کار شود.

وی بیان کرد: 90 درصد محصولات گیاهی خام و 10 درصد پس از تبدیل شدن به اسانس و عصاره، صادر می‌شوند که باید در این خصوص به‌صورت ویژه کار شود.

* به گزارش خبرگزاری ایرنا